बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 363, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंस्त्रीपुंससमायोगाध्यायः ३३५
द्रसस्य सन्निकाशं सदृशं वा। यच्च प्रक्षालितं विरज्यति। वस्त्रस्थं निष्क्रमते, तच्छुद्धं भवेत्
स्यात्। गर्भग्रहणयोग्यमित्यर्थः।
यच्छब्दवेदनावर्जितमिति। यद्रक्तं शब्देन स्वनेनैव वर्जितं रहितम्। पतमानस्य शब्दं
नोत्पद्यते। वेदना व्यथा तया वर्जितं रहितम्। त्र्यहाद् दिनत्रयेण च यन्निवर्तते विरमति, तद्रक्तं
पुरुषसम्प्रयोगाद् द्वन्द्वसंयोगाद्धेतोरविचारं निश्चितं गता याति गर्भत्वं गच्छति।।१९-२०।।
अथ रजस्वलानां परिभाषार्थमाह—
न दिनत्रयं निषेव्यं स्नानं माल्यानुलेपनं स्त्रीभिः।
स्नायाच्चतुर्थदिवसे शास्त्रोक्तेनोपदेशेन ।।२१।।
पुष्यस्नानौषधयो याः कथितास्ताभिरम्बुमिश्राभिः।
स्नायात्तथात्र मन्त्रः स एव यस्तत्र निर्दिष्टः ।।२२।।
रजस्वला स्त्री को तीन दिन तक स्नान, माला और अनुलेपन का सेवन नहीं करना
चाहिये। चौथे दिन शास्त्रोक्त उपदेश के अनुसार स्नान करना चाहिये। पुष्यस्नानाध्याय
में जो औषधियाँ कही गई हैं, उनको जल में डालकर उस जल से और जो वहाँ पर
मन्त्र कहा गया है, उसी मन्त्र से स्नान करना चाहिये।।२१-२२।।
न दिनत्रयमिति। रजस्वलाभिः स्त्रीभिर्दिनत्रयं स्नानं माल्यं पुष्पादिकमनुलेपनं समा-
लम्भनादिकं च न निषेव्यं नानुसेवितव्यम्। चतुर्थदिवसे चतुर्थेऽह्नि शास्त्रोक्तेनोपदेशेन शास्त्र-
विहितविधानेन स्नायाच्छौचं कुर्यात्।
पुष्यस्नानौषधय इति। पुष्यस्नाने ओषधय उक्ताः कथिताः—'ज्योतिष्मतीं त्रायमाणाम्'
इत्यादिकास्ताभिरम्बुमिश्राभिर्जलसंयुक्ताभिः स्नायात्। तथा तेनैव प्रकारेण—'तस्याः कोणेषु
दृढान् कलशान् सितसूत्रवेष्टितग्रीवान्' इत्यादिकेन स्नानेन च यस्तत्र मन्त्रस्तस्मिन् पुष्यस्नाने—
'सुरास्त्वामभिषिञ्चन्तु' इत्यादिकः स एवात्र निर्दिष्ट उक्तः।।२१-२२।।
अथ स्त्रीपुरुषसंयोगे त्रिविभागमाह—
युग्मासु किल मनुष्या निशासु नार्यो भवन्ति विषमासु।
दीर्घायुषः सुरूपाः सुखिनश्च विकृष्टयुग्मासु ।।२३।।
ऋतु से सम रात्रियों में पुरुष और विषम रात्रियों में स्त्री की उत्पत्ति होती है।
दूरस्थित सम रात्रियों (छठी, आठवीं आदि सम रात्रियों) में दीर्घायु, सुन्दर और सुखी
पुरुष उत्पन्न होता है।।२३।।
आर्तवादनन्तरं युग्मासु समासु रात्रिषु मनुष्याः पुरुषा भवन्त्युत्पद्यन्ते। किलशब्द
आगमद्योतनार्थः। समासु यदा भर्त्रा सह संयोगस्तदा पुत्रा जायन्ते। एवं विषमासु रात्रिषु
नार्यः स्त्रियो भवन्ति। तत्रापि विशेषमाह—दीर्घायुषः सुरूपाः सुखिन इति। विकृष्टयुग्मासु
दूरस्थासु रात्रिषु समासु चतुर्थीं रात्रिं वर्जयित्वा षडष्टद्वादशषोडशीषु दीर्घायुषश्चिरजीविनः।
सुरूपाः शोभनरूपाः, सुखिनश्च जायन्ते। अर्थादेवं सन्निकृष्टयुग्मायां विपरीतम्।।२३।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA