बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 355, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंस्त्रीपुंससमायोगाध्यायः ३२७
अथानुरक्ताया लक्षणमाह—
स्नेहं मनोभवकृतं कथयन्ति भावा
नाभीभुजस्तनविभूषणदर्शनानि ।
वस्त्राभिसंयमनकेशविमोक्षणानि
भ्रूक्षेपकम्पितकटाक्षनिरीक्षणानि ॥३॥
अनुरक्त स्त्रियों के समस्त भाव ( शरीर कांपना, मुख सूखना, मुख पीला पड़ जाना
आदि ) कामजनित स्नेह को कहते हैं। वह अपनी नाभि, भुज, छाती और भूषण दिखाती
है तथा वस्त्र पहनना, केश बाँधना, बालों का खोलना, भौंहें चढ़ाकर कम्पित कटाक्ष से
देखना—ये सब चिह्न प्रकाशित करती हैं॥३॥
अन्तरावस्थासूचकाश्चेष्टाविशेषा भावाः। शरीरकम्पो मुखशोषः पाण्डुवक्त्रता चेत्यादिकाः।
मनोभवकृतं कामजनितं स्नेहं प्रीतिं कथयन्ति व्यञ्जयन्ति। तथा नाभीभुजस्तनविभूषणदर्शनानि
मनोभवकृतं स्नेहं कथयन्ति। नाभी उदरमध्यम्। भुजौ बाहू। स्तनौ कुचौ। भूषणान्यलङ्क-
रणानि। एतेषां दर्शनानि। वल्लभं दृष्ट्वा अनुरक्ता स्त्री एतानि प्रकटीकरोति। तथा वस्त्राणा-
मम्बराणामभिसंयमनं नियमनम्। केशानां केशवेण्या विमोक्षणं मुञ्चनम्। एतान्यपि मनोभवकृतं
स्नेहं कथयन्ति। तथा भ्रूक्षेपकम्पितकटाक्षनिरीक्षणानि मनोभवकृतं स्नेहं कथयन्ति। कटाक्षो
नयनविभ्रमः। भ्रूविक्षेपेण भ्रूचालनेन यः कम्पश्चालनं तेन यत्कटाक्षनिरीक्षणम्, तानि भ्रूक्षेप-
कम्पितकटाक्षनिरीक्षणान्यपि। तथा च कश्यपः—
अनुरागस्थिता रक्ता विरक्ता वेशमानिनी।
मनोदृष्टिनिबन्धेन हृदयेनाकुलीकृता।।
आकारलिङ्गभेदैश्च ज्ञायते याऽनुरागिणी।
विक्षिप्तमन्यचित्तत्वं गुरुगेहेऽप्यगोपनम्।।
आह्लादनं च शब्देन यस्याः सा रागरञ्जिता।
अतोऽपरा तु या नारी सा विरक्तेति कीर्तिता।। इति।।३।।
अथान्यदपि रक्तालक्षणमाह—
उच्चैः ष्ठीवनमुत्कटप्रहसितं शय्यासनोत्सर्पणं
गात्रास्फोटनजृम्भणानि सुलभद्रव्याल्पसम्प्राथर्ना ।
बालालिङ्गनचुम्बनान्यभिमुखे सख्याः समालोकनं
दृक्पातश्च पराङ्मुखे गुणकथा कर्णस्य कण्डूयनम् ॥४॥
इमां च विन्द्यादनुरक्तचेष्टां प्रियाणि वक्ति स्वधनं ददाति ।
विलोक्य संहृष्यति वीतरोषा प्रमार्ष्टि दोषान् गुणकीर्तनेन ॥५॥
तन्मित्रपूजा तदरिद्विषत्वं कृतस्मृतिः प्रोषितदौर्मनस्यम् ।
स्तनौष्ठदानान्युपगूहनं च स्वेदोऽथ चुम्बाप्रथमाभियोगः ॥६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA