सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 356, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 356

३२८ बृहत्संहिता
बहुत जोर से खखारना, शब्द के साथ हंसना, प्रिय के शय्या और आसन के
समीप जाना, अपने अंगों का शब्द करना, जम्भाई लेना, छोटी-सी वस्तु को प्रिय से
माँगना, प्रिय के सम्मुख में बालकों का आलिङ्गन करके चूमना, प्रिय के सामने सखी
को देखना, दूसरी तरफ देखते हुये प्रिय को देखना, प्रिय के गुणों का बखान करना,
कान खुजाना—ये सब अनुरक्त स्त्री की चेष्टायें हैं। वह अनुरक्त स्त्री प्रिय वचन बोलती
है, प्रिय को अपना धन देती है, देखकर प्रसन्न होती है और क्रोधरहित होकर गुणों को
कहकर प्रिय के दोषों को छिपाती है। प्रिय के मित्रों की पूजा, शत्रुओं से द्वेष और प्रिय
से किये हुये कार्यों का स्मरण करती है। प्रिय के परदेश जाने से दुःखी होती है। स्तन-
स्पर्श, अधरपान, आलिङ्गन और चुम्बन करने देती है। ये सब अनुरक्त स्त्रियों की चेष्टायें ,
हैं॥४-६॥
उच्चैः ष्ठीवनमिति। एवंविधां स्त्रियमनुरक्तचेष्टां विन्द्याद् जानीयात्। कीदृशीम्?
पुरुषं दृष्ट्वा उच्चैः कृत्वा ष्ठीवनमास्यशब्दं करोति। उत्कटं सशब्दं प्रहसितम्। शय्याया-
मास्तरणे आसने योत्सर्पणं श्लिष्टत्वं समीपागमनं करोति। गात्राणां शरीरावयवानामास्फोटनं
शब्दकरणं जृम्भणमास्यविहरणं चैतानि करोति। तथा सुलभस्य अल्पस्य च स्तोकमात्रस्य
द्रव्यस्य सम्प्रार्थनां याञ्ज्ञां करोति। अभिमुखे वल्लभसम्मुखे बालालिङ्गनं चुम्बनानि करोति।
बालस्य शिशोरालिङ्गनं परिष्वज्य चुम्बनं वक्त्रसंयोगं च करोति। सख्या आल्याः सङ्केतज्ञायाः
समालोकनं मुखप्रेक्षणं च करोति। दृक्पातश्च पराङ्मुखे तस्मिन् वल्लभे पराङ्मुखेऽन्यत्र
प्रेक्षमाणे दृक्पातस्तदवलोकनं तदीयानां गुणकथानां गुणान्वितानां कथनानामनुकीर्तनं
कथनम्, कर्णस्य श्रोत्रस्य च कण्डूयनं करोति।
इमां चेति। इमामेवंविधामुक्तलक्षणामनुरक्तचेष्टां विन्द्याद् जानीयात्। अनुरक्ता चेष्टा
कायपरिस्पन्दो यस्यास्ताम्। सा च प्रियाणि प्रियवचनानि वक्ति सम्भाषते। स्वधनमात्मीयवित्तं
च ददाति प्रयच्छति। तं पतिं विलोक्य दृष्ट्वा संहृष्यति हर्षयति। वीतरोषा विगतक्रोधा
च भवति। तदीयगुणकीर्तनेन तच्चरितकथनेन दोषांश्च तत्कृते अपराधांश्च प्रमाष्टि विनाशयति।
तन्मित्रपूजेति। तदीयस्य मित्रस्य सुहृदः पूजामर्चां करोति। तदरेः शत्रोर्द्विष्टत्वं द्विष्टतां
करोति। कृतस्मृतिस्तेन यत्कृतं कर्म तत् स्मरति। उपकृतं कीर्तयति। प्रोषिते तस्मिन्
परदेशिनि दौर्मनस्यं दुःखितचित्तता। स्तनौष्ठदानानि स्तनदानं स्तनस्पर्शः ओष्ठदानमधर-
पानदानम्। उपगूहनमालिङ्गनम्। चुम्बनं वक्त्रसंयोगः। एवंविधः प्रथममादौ अभिसंयोगे आक्षेपे
रक्ताया रतेर्भवति। तथा च काश्यपः—
दृष्टिर्निक्षिपते तत्र मनसाऽपि विचिन्तयेत्।
मूलैर्न रक्षते सा तु चित्रं चित्रपटे यथा।।
अकस्मात् पुरतो भूत्वा कञ्चिदाश्लिषति भृशम्।
ऊरू नितम्बे नाभी च भूषणानि पयोधरौ।।
करजैरूत्किरेन्नाभिमनुरागेण रञ्जिताम्।
जृम्भते ष्ठीवतेऽत्यर्थं वाग्दुष्टानि ददाति सा।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA