सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 354, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 354

अथ स्त्रीपुंससमायोगाध्यायः
अथ स्त्रीपुंससमायोगो व्याख्यायते। तत्रादावेव प्रयोजनप्रदर्शनार्थमाह—
शस्त्रेण वेणीविनिगूहितेन विदूरथं स्वा महिषी जघान।
विषप्रदिग्धेन च नूपुरेण देवी विरक्ता किल काशिराजम् ॥१॥
एवं विरक्ता जनयन्ति दोषान् प्राणच्छिदोऽन्यैरनुकीर्तितैः किम्।
रक्ताविरक्ताः पुरुषैरतोऽर्थात् परीक्षतव्याः प्रमदाः प्रयत्नात् ॥२॥
विदूरथ राजा की अपनी स्त्री ने वेणी में छिपाये हुये शस्त्र से अपने पति ( विदूरथ )
को और काशिराज की विरक्त अपनी स्त्री ने विष मिले हुये नूपुर से अपने स्वामी ( काशिराज )
को मारा। इस तरह विरक्त स्त्रियाँ प्राणनाश करने वाले अनेक दोष उत्पन्न करती हैं, फिर
अन्य दोष कहने की तो बात ही क्या है? इसलिये पुरुषों को प्रयत्नपूर्वक स्त्रियों की
विरक्तता और अनुरक्तता की परीक्षा करनी चाहिये।।१-२।।
शस्त्रेणेति । विदूरथं राजानं स्वा महिषी आत्मीया भार्या विरक्ता वेणीविनिगूहितेन
केशकलापप्रच्छादितेन शस्त्रेणायुधेन विनिगूढेन जघान हतवती। किलेत्यागमसूचने।
काशिराजं देवी स्वभार्या विरक्ता विषप्रदिग्धेन विषलिप्तेन नूपुरेण मञ्जीरेण जघान। तद्विषं
पानादिषु क्षिप्तेत्यर्थः।
एवमिति । एवमनेन प्रकारेण विरक्ताः स्त्रियः प्राणच्छिदः प्राणान्तिकान् दोषान् जनयन्ति
उत्पादयन्ति। किमन्यैरपरैर्दोषैरनुकीर्तितैः कथितैः प्रयोजनम्। अतोऽस्मादेतस्मात् कारणात्
पुरुषैनरिन्द्रैः प्रमदाः स्त्रियः प्रयत्नात् सर्वथा रक्ता विरक्ताः परीक्षतव्या विचार्याः। तथा च
कामन्दकिः—
स्नातानुलिप्तः सुरभिः स्रग्वी रुचिरभूषणः।
स्नातां स्वदत्तवसनां पश्येद् देवीं सभूषूणाम्।।
नहि देवीगृहं गच्छेदामीयात् सन्निवेशनात्।
अत्यन्तवल्लभोऽपीह विस्रब्धस्त्रीषु न व्रजेत्।।
देवी गृहगतोद्भ्रान्ता भद्रसेनं ममार यत्।
मातुः शय्यान्तरासीनं कारूपं चौरसं सुतम्।।
लाजान् विषेण संयोज्य मधुनेति विलोभितम्।
देवी तु काशिराजेन्द्रं निजघान रहोगतम्।।
विषाक्तेन च सौवीरं मेखलामणिना नृपम्।
नूपुरेण च वैवत्र्यं तद्रूपं दर्पणेन च।।
वेण्यां शस्त्रं समादाय तथैव च विदूरथम्।। इति।।१-२।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA