बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 352, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें३२४ बृहत्संहिता
अथ तानि दन्तकाष्ठानि संसेवितानि कान् गुणान् कुर्वन्तीत्याह—
वर्णप्रसादं वदनस्य कान्तिं वैशद्यमास्यस्य सुगन्धितां च।
संसेवितुः श्रोत्रसुखां च वाचं कुर्वन्ति काष्ठान्यसकृद्द्ववानाम्॥३४॥
पूर्वसिद्ध दन्तकाष्ठों को सेवन करने से पुरुषों के प्रसन्न वर्ण, उत्तम मुख की कान्ति,
मुख शुद्ध और सुगन्धियुत तथा कानों को सुख देने वाली वाणी होती है॥३४॥
असकृद्वारद्वयं भवतीत्यसकृद्द्रवा दन्तास्तेषां काष्ठानि दन्तकाष्ठानीत्यर्थः। संसेवितुर्वर्ण-
प्रसादं वर्णस्य प्रसन्नतां सुकान्तिमित्यर्थः। वदनस्य मुखस्य कान्तिं कमनीयताम्। आस्यस्य
मुखस्य वैशद्यं निर्मलत्वं शुद्धताम्। सुगन्धितां सौगन्ध्यम्। श्रोत्रसुखां कर्णसुखप्रदां वाचं
गिरं कुर्वन्ति॥३४॥
अथ ताम्बूलगुणानाह—
कामं प्रदीपयति रूपमभिव्यनक्ति
सौभाग्यमावहति वक्त्रसुगन्धितां च।
ऊर्जं करोति कफजांश्च निहन्ति रोगां-
स्ताम्बूलमेवमपरांश्च गुणान् करोति॥३५॥
पान काम को प्रदीप्त करता है, शरीर की शोभा को बढ़ाता है, सौभाग्य करता है,
मुख को सुगन्धियुत करता है, बल को बढ़ाता है, कफ से उत्पन्न रोगों का नाश करता
है और अन्य गुण (कण्ठशुद्धि आदि) भी करता है॥३५॥
वर्णप्रसादं वदनस्य कान्तिमित्येतान् गुणांस्ताम्बूलस्य स्थितानेव इमानपरानन्यान्।
तद्यथा—कामं मन्मथं प्रदीपयति उत्पादयति। रूपं शरीरशोभामभिव्यनक्ति उत्पादयति।
सौभाग्यं वल्लभत्वमावहति करोति। वक्त्रस्य मुखस्य सुगन्धितां सौगन्ध्यं करोति। ऊर्जं
बलं करोति। कफजान् कफोत्थान् रोगान् गदान् निहन्ति नाशयति। तथाऽपरान् कण्ठशुद्धि-
मात्रपरिणाममलक्ष्यांश्र्च करोति॥३५॥
अन्यानप्याह—
युक्तेन चूर्णेन करोति रागं रागक्षयं पूगफलातिरिक्तम्।
चूर्णाधिकं वक्त्रविगन्धकारि पत्राधिकं साधु करोति गन्धम्॥३६॥
ठीक-ठीक (न अधिक न कम) चूना से युक्त पान राग करता है, अधिक सुपारी-
युत पान राग का नाश करता है, अधिक चूना से युत पान मुख को दुष्ट गन्धयुत करता
है और पत्ते अधिक हों तो सुगन्धियुत करता है॥३६॥
ताम्बूलं चूर्णेन रङ्गेण युक्तेन न चातिबहुना नात्यल्पेन रागं करोति पूगफलातिरिक्तम्।
पूगफलाधिकं रागस्य क्षयं विनाशं करोति। चूर्णेनाधिकमतिरिक्तं वक्त्रस्य मुखस्य विगन्धकारि
दुष्टगन्धं करोति। पत्राधिकं ताम्बूलं साधु शोभनं गन्धं करोति॥३६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA