बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 351, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंगन्धयुक्त्यध्यायः ३२३
| रो | उ | न | चतुर्भागेन योज्या। कटुहिङ्गुलगुंडधूप्याः कटुका प्रसिद्धा, हिङ्गुलं कृष्णागुरुः,
| अ | मु | प | गुड इक्षुविकारः। एतैर्धूप्या धूपनीयः। केसरगन्धा वकुलगन्धाः चतुरशी-
| व | प्रि | प | तिर्भवन्ति। एतदुक्तं भवति—नव द्रव्याणि भेदभिन्नानि यावत् क्रियन्ते
तावच्चतुरशीतिर्भेदा भवन्ति। तद्यथैकादीनां न्यासः। तद्यथा पूर्वेण पूर्वेण
गतेन युक्तमित्यनेन प्रकारेण। प्रथमस्थाने नव ९, द्वितीये षट्त्रिंशत्, तृतीये चतुरशीतिः।
एषां प्रदर्शनाय लोष्टकप्रस्तारः कार्यः॥२९-३०॥
अधुना दन्तकाष्ठविधानमाह—
सप्ताहं गोमूत्रे हरीतकीचूर्णसंयुते क्षिप्त्वा।
गन्धोदके च भूयो विनिक्षिपेद् दन्तकाष्ठानि ॥३१॥
एलात्वक्पत्राञ्जनमधुमरिचैर्नागपुष्पकुष्ठैश्च ।
गन्धाम्भः कर्तव्यं कञ्चित् कालं स्थितान्यस्मिन् ॥३२॥
जातीफलपत्रैलाकर्पूरैः कृतयमैकशिखिभागैः।
अवचूर्णितानि भानोर्मरीचिभिः शोषणीयानि ॥३३॥
हरड के चूर्ण से युत गोमूत्र में सात दिन तक दन्तकाष्ठों को भींगो कर उनको उसमें
से निकाल कर आगे कथित गन्धोदक में डाल दे। इलायची, दालचीनी, गन्धपत्र, सौवीर,
शहद, काली मिर्च, नागकेसर, कूठ-इन सबको सम भाग लेकर गन्धजल बनाकर फिर
उस गन्धजल में कुछ समय के लिये उन दन्तकाष्ठों को भींगोये रक्खे। इसके बाद जाय-
फल चार भाग, गन्धपत्र दो भाग, इलायची एक भाग और कर्पूर तीन भाग लेकर एक
जगह करके बारीक चूर्ण बनाकर उस चूर्ण को इन दन्तकाष्ठों से मसल कर दन्तकाष्ठों
को धूप में सुखा कर रक्खे॥३१-३३॥
सप्ताहमिति। दन्तकाष्ठानि दन्तकाष्ठलक्षणाध्यायोक्तानीति। हरीतकीचूर्णसंयुते गोमूत्रे
सप्ताहं सप्तदिनानि क्षिप्त्वा संस्थाप्य ततस्तस्मान्निःसार्य भूयः पुनर्गन्धोदके च गन्धपानीयमध्ये
सप्ताहादूर्ध्वं विनिक्षिपेत् स्थापयेत्।
तत्र गन्धोदकलक्षणमाह—एलात्वगिति। एला सूक्ष्मैला। त्वक् त्वचम्। पत्रं गन्ध-
पत्रम्। अञ्जनं सौवीरकम्। मधु माक्षिकम्। मरिचं प्रसिद्धम्। एतैस्तथा नागपुष्पं नाग-
केसरम्। कुष्ठं प्रसिद्धम्। एतैरपि सर्वतः सममात्रैर्गन्धाम्भो गन्धोदकं कर्तव्यं विधेयम्।
अस्मिन् गन्धाम्भसि कञ्चित् कालं स्थितानि निशार्धं स्थापनीयानीत्यर्थः।
जातीफलेति। जातीफलानां कृतसंख्याश्चत्वारो भागाः। पत्रं तस्य यमसंख्यौ द्वौ भागौ।
एला सूक्ष्मैला, अस्या एको भागः। कर्पूरो घनसारस्तस्य शिखिसंख्यास्त्रयो भागाः। एतै-
र्यथोक्तैर्भागैरेकीकृतचूर्णितैः सुसूक्ष्मैः। तानि दन्तकाष्ठावचूर्णितानि भानोरादित्यस्य मरीचिभिः
किरणैः शोषणीयानि॥३१-३३॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA