सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 281, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 281

पञ्चमनुष्यविभागाध्यायः २५३
सुन्दर त्वचा से युत, बहुत गाढ़े वीर्य वाला, विस्तीर्ण और पुष्ट छाती वाला,
अधिक सत्त्व गुण वाला, बाघ के समान मुख वाला, स्थिर स्वभाव वाला, शान्तिशील,
धर्मात्मा, कृतज्ञ, हाथी के समान गति वाला, बहुत शास्त्रों का ज्ञाता, सुन्दर शरीर वाला,
सुन्दर ललाट और शंख वाला, कलाओं को जानने वाला, धीर, सुन्दर पेट वाला,
कमलगर्भ से समान हाथ और पाँव वाला, योगी, सुन्दर नासिका वाला तथा समान और
मिले हुये भुजाओं से युत भद्र पुरुष होता है॥१४-१५॥
त्वक्शुक्रसार इति। त्वक्सारः शोभनत्वक्। शुक्रसारौ बहुगुरुशुक्रः। पृथूपीनवक्षाः,
पृथु विस्तीर्णं पीनं मांसलं वक्षो यस्य सः। सत्त्वाधिकः। सत्त्वशब्दो गुणवाची। सुख-
शब्दैरभिभूत इत्यर्थः। व्याघ्रमुखो व्याघ्रस्येव मुखं यस्य स व्याघ्रमुखः। स्थिर एकमतिः।
क्षमान्वितः क्षमायुक्तः। धर्मपरो धर्मानुरतः। कृतज्ञः कृतं जानाति। गजेन्द्रगामी गजेन्द्रो
हस्तिप्रधान इव गच्छति। बहुशास्त्रवेत्ता बहूनां शास्त्राणामभिज्ञः।
प्राज्ञ इति। प्राज्ञो मेधावी। वपुष्मान् शोभनशरीरः। सुललाटशङ्खः शोभनं ललाटं
शङ्खौ च यस्य। कलासु गीतनृत्यवाद्येष्वभिज्ञः। आभिमुख्येन जानाति। धृतिमान् धैर्ययुक्तः।
सुकुक्षिः शोभनकुक्षिः। सरोजं पद्मं तस्य गर्भोऽभ्यन्तरम्। सरोजगर्भस्य द्युतिः कान्तिस्तुल्या
तत्सदृशी पाणिपादयोः करचरणयोर्द्युतिर्यस्य। योगी योगज्ञः। सुनासः शोभननासः। सम-
संहतभ्रूः समे तुल्ये संहते संलग्ने भ्रुवौ यस्येति॥१४-१५॥
अन्यदपि विशेषलक्षणमाह—
नवाम्बुसिक्तावनिपत्रकुङ्कुमद्विपेन्द्रदानागुरुतुल्यगन्धता।
शिरोरुहाश्चैकजकृष्णकुञ्चितास्तुरङ्गनागोपमगुह्यगूढता ॥१६॥
भद्र पुरुष के शरीर में नवीन जल से सिंची हुई भूमि की गन्ध के समान, गन्धपत्र,
कुङ्कुम, हाथी का मद या अगर के समान गन्ध होती है। उसके शिर के एक-एक
रोमकूप में काले और एक-एक बाल होते हैं तथा घोड़ा या हाथी के समान छिपा हुआ
उसका लिंग होता है॥१६॥
नवेनाम्बुना जलेन सिक्ता याऽवनिर्भूमिस्तस्यां यादृशो गन्धः। पत्रं गन्धपत्रम्। कुङ्कुमं
प्रसिद्धम्। द्विपेन्द्रदानं हस्तिमदः। अगुरुः प्रसिद्धः सुगन्धद्रव्यम्, एषां तुल्यगन्धता सदृश-
गन्धता। शिरोरुहाश्चैकजकृष्णकुञ्चितास्तुरङ्गनागोपमगुह्यगूढता इति। शिरोरुहाः
केशास्ते चैकजाः, एकैकस्मिन् रोमकूपे जाताः। कृष्णकुञ्चिता असितकुटिलाः। तुरङ्गो-
ऽश्वः। नागो हस्ती। गुह्यं लिङ्गम्। तुरङ्गनागोपमा तत्सदृशीगुह्ये गूढताऽस्य भवति। प्रच्छन्न-
लिङ्गो भवतीत्यर्थः॥१६॥
अन्यच्च रेखालक्षणमाह—
हलमुशलगदासिशङ्खचक्र-
द्विपमकराब्जरथाङ्किताङ्घ्रिहस्तः । ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA