बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 265, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंपुरुषलक्षणाध्यायः २३७
आग्नेयीति प्राणिनां स्याज्जयाय
क्षिप्रं सिद्धिं वाञ्छितार्थस्य दत्ते ॥९२॥
अग्नि की छाया क्रोधशीला, अधृष्या ( किसी से तिरस्कार को नहीं पाने वाली ),
कमल, अग्नि और सुवर्ण के समान कान्ति वाली तथा तेज, पराक्रम और प्रताप से युत
होती है। अग्नि की छाया प्राणियों की जय के लिये होती है तथा अति शीघ्र ही अभीष्ट
अर्थ की सिद्धि देने वाली होती है॥९२॥
आग्नेयी छाया चण्डा क्रोधशीला। अधृष्या अनभिभवनीया। पद्महमाग्निवर्णा, पद्मस्य
कमलस्य हेम्नः सुवर्णस्याग्नेर्हुताशनस्य सदृशवर्णा तुल्यकान्तिः। तथा युक्ता तेजोविक्रमैः
सप्रतापैः, तेजसा दीप्त्या विक्रमेण पराक्रमेण प्रतापेन शौर्येण शत्रूणां निग्रहेण च युक्ता
समवेता। एतैस्तेजोविक्रमैः सप्रतापैर्युक्ता एषा आग्नेयी छाया। इतिशब्दः प्रकाराय। एवं-
प्रकारा प्राणिनां देहिनां जयाय स्याद्भवेत् वाञ्छितस्याभिलषितस्यार्थस्य क्षिप्रमाश्वेव
सिद्धिं दत्ते ददाति॥९२॥
अधुना वायवीनाभस्योश्छाययोर्लक्षणमाह—
मलिनपरुषकृष्णा पापगन्धानिलोत्था
जनयति वधबन्धव्याध्यनर्थार्थनाशान् ।
स्फटिकसदृशरूपा भाग्ययुक्तात्युदारा
निधिरिव गगनोत्था श्रेयसां स्वच्छवर्णा ॥९३॥
वायु की छाया मलिन, रूखी, काली और दुर्गन्धयुत होती है। यह छाया वध,
बन्धन, रोग, लाभ में बाधा औन धन का नाश करती है। आकाश की छाया स्फटिक के
समान कान्ति वाली होती है। यह छाया भाग्ययुत, अति उदार, शुभ कार्यों की निधि के
समान और स्वच्छ वर्ण वाली होती है॥९३॥
अनिलोत्था वायुसमुत्था वायुसम्भवा छाया मलिनवर्णा अप्रसन्ना। परुषा रूक्षा।
कृष्णा असिता। पापगन्धा दुर्गन्धा। सा च जनयति उत्पादति। वधो मरणम्। बन्धो बन्धनम्।
व्याधयः पीडाः। अनर्थोऽलाभः। अर्थनाशः सञ्चितवित्तस्य क्षयः। एतान्।
अथ नाभस्याश्छायाया लक्षणमाह—स्फटिकेति। गगनोत्था आकाशजा छाया नाभसी।
स्फटिकसदृशरूपा स्फटिकमणेः सदृशं तुल्यं रूपं कान्तिर्यस्याः। अतिनिर्मलेत्यर्थः।
भाग्ययुक्ता भाग्यैः समेता। अत्युदारा अतिशयेनोदारा दानशीला श्रेयसां सर्वेषां शुभकार्याणां
निधिरिव। सर्वप्रदेत्यर्थः। सा च स्वच्छवर्णा निर्मलेति॥९३॥
अत्रैव परमतेनान्याः पञ्चच्छाया आह—
छायाः क्रमेण कुजलाग्न्यनिलाम्बरोत्थाः
केचिद्वदन्ति दश ताश्च यथानुपूर्व्या।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA