बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

पुरुषलक्षणाध्यायः २३५
पञ्चदीर्घश्चतुर्ह्रस्वः पञ्चसूक्ष्मः षडुन्नतः।
पञ्चरक्तस्त्रिविस्तीर्णस्त्रिगम्भीरः प्रशस्यते।।
बाहू नेत्रान्तरे चापि हनूनी वृषणौ तथा।
स्तनयोरन्तरं चैव पञ्चदीर्घः प्रशस्यते।।
ग्रीवा प्रजननं श्रोणिर्ह्रस्वे जङ्घे च पूजिते।
तथेतरेषु सर्वेषु सर्वमेव प्रशस्यते।।
सूक्ष्माण्यङ्गुलिपर्वाणि दन्ता रोमाणि च च्छविः।
तथा नखाश्च सर्वे च पञ्चसूक्ष्मः प्रशस्यते।।
कक्षाक्षिकुक्षांसि तथा मुखं पृष्ठं कृकाटिका।
सर्वभूतेषु निर्दिष्टः षडुत्सेधः प्रशस्यते।।
पाणी पादौ तथा चास्यमुभे नेत्रे स्तनौ नखाः।
पञ्च रक्तानि यस्याहुर्मनुजेन्द्रं तमादिशेत्।।
उरो मुखं ललाटं च त्रिविस्तीर्णः प्रशस्यते।
सत्त्वं स्वरश्च नाभिश्च त्रिगम्भीरः प्रशस्यते।।
इति क्षेत्रम्।।८५-८८।।
अथ छायालक्षणमाह—
छायाशुभाशुभफलानि निवेदयन्ती
लक्ष्या मनुष्यपशुपक्षिषु लक्षणज्ञैः ।
तेजोगुणान् बहिरपि प्रविकाशयन्ती
दीपप्रभा स्फटिकरत्नघटस्थितेव ॥८९॥
छाया के लक्षण को जानने वाले मनुष्यों को शुभाशुभ फल निवेदन करने वाली
और स्फटिक रत्नों से बने हुये घड़े में स्थित दीपप्रभा की तरह तेजसम्बन्धी गुणों को
बाहर में प्रकाशित करने वाली छाया का विचार करना चाहिये।।८९।।
छाया शरीरकान्तिः शुभानि अशुभानि च फलानि निवेदयन्ती कथयन्ती। लक्षणज्ञैश्छाया-
चिह्नज्ञैश्छाया लक्ष्या लक्षणीया, विचार्येत्यर्थः। केषु? मनुष्यपशुपक्षिषु। मनुष्याः पुरुषाः।
पशवश्चतुष्पदाः। पक्षिणो विहङ्गमाः। सा च शरीरान्तर्वर्तिनी बहिरपि शरीरबाह्येऽपि तेजो-
गुणान् तेजःसम्बन्धिगुणान् प्रकर्षेणातिशयेन विकासयन्ती प्रकाशयन्ती। कथम्? दीपप्रभा
स्फटिकरत्नघटस्थितेव, स्फटिकश्चासौ रत्नं च तत् स्फटिकरत्नं, स्फटिकरत्नस्य घटः
स्फटिकरत्नघटः, स्फटिकरत्नघटाभ्यन्तरस्थिता दीपप्रभा दीपकान्तिर्यथा बहिरपि तेजोगुणान्
प्रविकाशयति, तथान्तर्स्था छाया विकासयतीत्यर्थः।
तत्र तावत् पञ्चानां महाभूतानां सम्बन्धिन्यः पञ्च छाया भवन्ति। प्रथमत एव जातक
उक्तम्—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA