बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

२३४ बृहत्संहिता
वे सुखी होते हैं। हनु, नेत्र, बाहु, नासिका, दोनों स्तनों के मध्यभाग—ये पाँच अंग दीर्घ
राजाओं के अतिरिक्त और किसी के नहीं होते हैं।।८५-८८।।
नाभी शरीरमध्यस्थानम्। स्वरः शब्दः। सत्त्वं गुणभावः। तस्य लक्षणम्—
अविकारकं सत्त्वं व्यसनाभ्युदयागमे।
एतत् त्रितयं नराणां पुरुषाणां गम्भीरं प्रशस्तम्। उरो वक्षः। ललाटं मुखपृष्ठम्।
वदनं वक्त्रम्। सकलमेतत् त्रितयं पुंसां पुरुषाणां विस्तीर्णं प्रशस्तम्।
वक्ष उरः। अथशब्दश्चार्थे। कक्षाशब्देन शरीरमध्यभाग उच्यते। नखाः कररुहाः।
नासिका घ्राणम्। आस्यं वक्त्रम्। कृकाटिका ग्रीवापश्चिमभागः। एतानि च षडुन्नतानि
उच्चानि हितप्रदानि प्रशस्तानि। लिङ्गं मेढ्रम्। पृष्ठं शरीरपश्चिमभागः। ग्रीवा शिरोधरा।
जङ्घे। चशब्दः सर्वत्र समुच्चये। एतानि चत्वारि ह्रस्वानि अदीर्घाणि हितप्रदानि प्रशस्तानि।
नेत्रान्तं चक्षुःपर्यन्तम्। पादौ चरणौ। करौ हस्तौ। ताल्वास्यपृष्ठम्। अधर ओष्ठः।
जिह्वा रसना। नखाः कररुहाः। एतानि सप्त रक्तानि लोहितानि सुखावहानि सुखप्रदानि।
दशना दन्ताः। अङ्गुलिपर्वाणि करशाखाश्रिता रेखाः। केशा मूर्धजाः। त्वचा चर्मणा साकं
सह कररुहा नखाः। एतानि पञ्च सूक्ष्माणि न दुःखितानां भवन्ति, अपि तु सुखितानां
भवन्तीत्यर्थः।
हनुनी प्रसिद्धे। लोचने नेत्रे। बाहू भुजौ। नासिका घ्राणम्। स्तनयोरन्तरं मध्यम्।
अत्रास्मिन् वर्गे पञ्चमसङ्ख्यम्। इत्येतत् पञ्चकं दीर्घमह्रस्वं नृणां पुंसामभूभृतामराज्ञां न
भवन्ति। येषां च भवन्ति ते राजानो भवन्तीत्यर्थः। तथा च गर्गः—
चतुर्दशसमो द्वन्द्वश्चतुःकृष्णश्चतुःसमः।
दशपद्मो दशबृहत् त्रिशुक्लः शस्यते नरः।।
पादौ गुल्फौ स्फिजौ पार्श्वे वृषणौ चक्षुषी स्तनौ।
स्कन्धौष्ठौ वंक्षणे जङ्घे हस्तौ बाह्वंसकौ तथा।।
चतुर्दशसमद्वन्द्वः समुद्रो नृषु शंसति।
अक्षितारे भ्रुवौ श्मश्रुकेशाश्चैवासिताः शुभाः।।
अङ्गुल्यो हृदयं नेत्रे दशनाश्च समा नृणाम्।
चत्वारः सम्प्रशस्यन्ते सदैश्वर्यसुखावहाः।।
जिह्वौष्ठतालु चास्यं च मुखं नेत्रे स्तनौ नखाः।
हस्तौ पादौ च शस्यन्ते पद्माभा दश देहिनाम्।।
पाणिपादमुरो ग्रीवा वृषणौ हृदयं शिरः।
ललाटमुदरं पृष्ठं बृहन्तः पूजिता दश।।
नेत्रे ताराविरहिते दशनाश्चलिताः शुभाः।
एतच्च लक्षणं कृत्स्नं नराणां समुदाहृतम्।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA