बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

२३२ बृहत्संहिता
भिरूर्ध्वभागविस्तृतैरवनीशा राजानः । चिपिटैश्चर्पटैः पितृमातृघ्नाः । पितृमातृहन्तारः । करोटि-
शिरस्त्राणं करोटिसदृशशिरसां चिराद्बहुकालेन मृत्युर्भवति ।
घटमूर्धा कुम्भसदृशशिरा अध्वानरुचिरध्वशीलो भवति । द्विमस्तको द्विशीर्षः पापकृत्
पापकर्ता धनैस्त्यक्तो निर्धनो भवति । महतां प्रधानानामेव निम्नं तु शिरो भवति । बहुनिम्न-
मतिनिम्नं शिरोऽनर्थदं दुःखदं भवति । तथा च—
उत्क्रान्तिदो निम्नशिरा अल्पोपहत एव च ।
छत्राकारशिरा राजा गवाढ्यः परिमण्डलैः ।।
विषमं तद्दरिद्राणां शिरो दीर्घं चिरायुषाम् ।
नागकुम्भशिरा राजा समं सर्वत्र भोगिनः ।। इति ।। ७९-८० ।।
अधुना मूर्धजलक्षणान्याह—
एकैकभवैः स्निग्धैः कृष्णैराकुञ्चितैरभिन्नाग्रैः ।
मृदुभिर्न चातिबहुभिः केशैः सुखभाग् नरेन्द्रो वा ॥८१॥
बहुमूलविषमकपिलाः स्थूलस्फुटिताग्रपरुषह्रस्वाश्च ।
अतिकुटिलाश्चातिघनाश्च मूर्धजा वित्तहीनानाम् ॥८२॥
जिसके एक रोमकूप में एक-एक, काले, स्निग्ध, थोड़े से कुटिल, बिना फूटे अग्र
भाग वाले, कोमल तथा घने केश हों तो ऐसा पुरुष सुखी या राजा होता है। एक रोमकूप
में अनेक, विषम ( कोई छोटे तथा कोई बड़े ), कपिल, मोटे, फूटे अग्र भाग वाले,
रूखे, छोटे, बहुत कुटिल और बहुत घने केश निर्धनों के होते हैं ।। ८१-८२ ।।
केशैरेकैकभवैः । एकैकस्मिन् रोमकूपे भवन्त्येकैकभवाः, तैस्तथाभूतैः । स्निग्धैररूक्षैः ।
कृष्णैरसितैः । आकुञ्चितैः कुटिलैः । अभिन्नाग्रैरस्फुटितप्रान्तैः । मृदुभिः कोमलैः । न चाति-
बहुभिर्घनैः । एवंविधैः केशैः सुखभाक् सुखितो भवति, नरेन्द्रो वा राजा भवति ।
बहुमूला एकैकस्मिन् रोमकोपे बहूनां सम्भवात् । विषमा असमाः । केचिद् ह्रस्वाः
केचिद् दीर्घाः । कपिलाः कपिलवर्णाः । स्थूला असूक्ष्माः । स्फुटिताग्रा भिन्नभिन्नप्रान्ताः ।
परुषा रूक्षाः । ह्रस्वा अदीर्घाः । अतिकुटिला अतिकुञ्चिताः । अतिघनाः सन्तता मूर्धजाः
केशा वित्तविहीनानां निर्धनानां भवन्ति । तथा च—
एकैकसम्भवाः स्निग्धाः कृष्णा नातिघनाः कचाः ।
पूजिता विपरीताश्च निर्धनानां प्रकीर्तिताः ।।
आचार्येणोक्तम्—'सामुद्रविद्वदति यातमनागतं वेत्यतोऽत्रास्माभिः सामुद्राणि पुरुष-
लक्षणान्युदाहृतानि यावदाचार्यस्य तेभ्योऽप्यधिकमस्तीति ज्ञेयम्' इति ।।८१-८२।।
अधुनैतदेव सर्वं संक्षेपेणाह—
यद्यद्गात्रं रूक्षं मांसविहीनं शिरावनद्धं च ।
तत्तदनिष्टं प्रोक्तं विपरीतमतः शुभं सर्वम् ॥८३॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA