बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 257, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंपुरुषलक्षणाध्यायः २२९
उन्नतैर्विपुलैः शङ्खैर्धनिनः सुखजीविनः।
सुतार्थरहिता निम्नैर्मानुषा दुःखभागिनः।।
विषममसमं ललाटं मुखपृष्ठं येषां ते निर्धना दरिद्रा भवन्ति। अर्धेन्दुसदृशेनार्धचन्द्रतुल्येन
ललाटेन धनवन्त ईश्वरा भवन्ति।
शुक्तिविशालैः शुक्तिविस्तीर्णैर्ललाटैराचार्यता आचार्यत्वं भवति। परोपदेशक आचार्यः।
शिरासन्ततैः शिराबहुलैर्ललाटैर्धर्मरता भवन्ति। उन्नताभिः शिराभिर्ललाटगताभिराढ्या
ईश्वरा भवन्ति। स्वस्तिकवत् स्वस्तिकाकारेण संस्थिताभिः शिराभिराढ्या भवन्ति।
निम्नं ललाटं येषां ते निम्नलाटा वधे कुट्टने बन्धे च भागिनो योग्याः क्रूरे विषमे
च कर्मणि कार्ये निरताः सक्ता भवन्ति। अभ्युन्नतैरभिमुख्येनोन्नतैर्ललाटैश्चमृपाः सेनापतयो
भवन्ति। संवृतं परिवर्तुलमल्पं च ललाटं येषां ते कृपणा अदानशीलाः स्युर्भवेयुः। तथा च—
ललाटेनार्धचन्द्रेण भवन्ति पृथिवीश्वराः।
विपुलेन ललाटेन महाधनयुताः स्मृताः।।
विषमेनाधना ज्ञेयाः पापा मर्त्याः शिराततैः।
निम्नेन तु ललाटेन क्रूरकर्मरता नराः।।
अभ्युन्नतैश्चमृपाः स्युः संवृतैः कृपणाः स्मृताः।। इति।।७०-७२।।
अथ रुदितलक्षणमाह—
रुदितमदीनमनश्रु स्निग्धं च शुभावहं मनुष्याणाम्।
रूक्षं दीनं प्रचुराश्रु चैव न शुभप्रदं पुंसाम् ।।७३।।
मनुष्यों का दीनताहीन, आँसुओं से रहित और स्निग्ध रुदन अच्छा होता है तथा
रूखे, दीन और बहुत आँसुओं से युत रुदन अच्छा नहीं होता है।।७३।।
यद्रुदितमदीनं दैन्यरहितम्। अनश्रु बाष्परहितम्। स्निग्धमरूक्षमेवंविधं मनुष्याणां
पुरुषाणां शुभावहं प्रशस्तम्। रूक्षं परुषम्। दीनं दैन्ययुक्तम्। प्रचुराश्रु बहुबाष्पम्। पुंसां
नराणां न शुभदम्। तथा च—
अदीनाक्षहतं स्निग्धं रुदितं च शुभावहम्।
रूक्षं दीनं वाष्पयुतं पुरुषाणामनिष्टदम्।। इति।।७३।।
अथ हसितलक्षणमाह—
हसितं शुभदमकम्पं सनिमीलितलोचनं तु पापस्य।
दुष्टस्य हसितमसकृत् सोन्मादस्यासकृत् प्रान्ते ॥७४॥
विना काँपते हुये हँसना शुभ होता है तथा आँख मूंद कर हँसने वाला पापी, बार-
बार हँसने वाला दुष्ट तथा हँसने के अन्त में पुनः-पुनः हँसना उन्मादयुत पुरुष का
लक्षण है।।७४।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA