बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 253, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंपुरुषलक्षणाध्यायः २२५
च्छिन्नानुरूपयागम्यगामिनो दीर्घया तु सौभाग्यम्।
आकुञ्चितया चौरः स्त्रीमृत्युः स्याच्चिपिटनासः ॥६१॥
धनिनोऽग्रवक्रनासा दक्षिणविनताः प्रभक्षणाः क्रूराः।
ऋज्वी स्वल्पच्छिद्रा सुपुटा नासा सभाग्यानाम् ॥६२॥
ऊँचे गाल वाले पुरुष धनी और मांसयुत गाल वाले राजा के मन्त्री होते हैं। तोते के
समान नासिका वाले भोगी और सुखी, मांसरहित नासिका वाले दीर्घायु, कटी हुई की
तरह नासिका वाले अगम्या स्त्री में गमन करने वाले, लम्बी नासिका वाले भाग्यशाली,
ऊपर को खिची हुई नासिका वाले चोर, चिपटी नासिका वाले स्त्री के हाथ से मृत्यु पाने
वाले, आगे से टेढ़ी नासिका वाले धनी, दाहिनी ओर झुकी हुई नासिका वाले सर्वदा
भक्षण में रत और क्रूर तथा सीधी और छोटे छिद्रों से युत सुन्दर पुट वाली नासिका
वाले मनुष्य भाग्यशाली होते हैं॥६०-६२॥
भोगीति। अनिम्नावुच्चौ गण्डौ मुखगण्डौ यस्य स भोगी भोगवान् भवति। यस्य
सम्पूर्णौ मांसलौ गण्डौ स मन्त्री सचिवो भवति। तथा च—
पुमान् सम्पूर्णगण्डो यः स मन्त्री समुदाहृतः।
निम्नगण्डो भवेद्यस्तु स नरो भोगवान् स्मृतः॥
सुखभागिति। शुकः पक्षी। शुकसमा तदाकारा नासा यस्य। अग्रः कुञ्चितलोहित
इति यावत्। स सुखभाग् भवति। शुष्का निर्मांसा नासा यस्य स चिरजीवी दीर्घायुर्भवति।
छिन्नैव या नासा दृश्यते, सा च्छिन्नानुरूपा, तयागम्यगामिनोऽगम्यगमनशीला भवन्ति।
दीर्घया नासया सौभाग्यं भवति। आकुञ्चितया नासयाऽस्पृष्टया नासया चौरस्तस्करो भवति।
चिपिटनासश्चर्पटघ्राणः स्त्रीमृत्युः स्याद् भवेत्, स्त्री तस्य मारयति।
अग्रवक्रा प्रान्तकुटिला नासा येषां ते धनिनो वित्तान्विताः। दक्षिणभागे विनता वक्रा
नासा येषां ते प्रभक्षणा असञ्चयशीलाः क्रूरा विषमाश्च भवन्ति। ऋज्वी स्पष्टा स्वल्पच्छिद्रा
अल्परन्ध्रा सुपुटा शोभनपुटा सभाग्यानां भाग्यसंयुक्तानां नासा भवति। तथा च—
शुकनासः सौख्यभागी शुष्कनासश्चिरायुषः।
च्छिन्नानुरूपा येषां स्यान्नासा तेऽगम्यगामिनः॥
दीर्घनासा भोगयुक्ता अग्रवक्रा धनान्विताः।
क्रूरा दक्षिणवक्राश्च स्पष्टनासा नृपोत्तमाः॥
स्त्रीमृत्युश्चर्पटाभिः कुटिलाभिश्च तस्कराः॥ इति॥६१-६२॥
अथ क्षुतलक्षणमाह—
धनिनां क्षुतं सकृद् द्वित्रिपिण्डितं ह्लादि सानुनादं च।
दीर्घायुषां प्रमुक्तं विज्ञेयं संहतं चैव ॥६३॥
बृ० भ० द्वि०-१५
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA