सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 242, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 242

२१४ बृहत्संहिता
जत्रुः कुक्षयोः सन्धिः। विषमैरतुल्यैर्जत्रुभिर्विषमः क्रूरो भवति। अस्थिसन्धिपरिणद्धैः,
अस्थ्नां सन्धयोऽस्थिसन्धयः, तैः परिणद्धैर्बद्धैरर्थविहीनो निर्धनो भवति। उन्नत उच्चो
जत्रुर्यस्य स भोगी भोगवान् भवति। निम्नैर्जत्रुभिर्निःस्वो दरिद्रो भवति। पीनैः पीवरैर्जत्रुभिरर्थवान्
धनी भवति। तथा च—
जत्रुभिर्विषमैः क्रूरा दरिद्राः क्रूरसन्धिभिः।
भोगी चोन्नतजत्रुः स्यान्निम्नैर्निःस्वोऽन्यथा धनी।। इति।।३०।।
अथ ग्रीवापृष्ठलक्षणमाह—
चिपिटग्रीवो निःस्वः शुष्का सशिरा च यस्य वा ग्रीवा।
महिषग्रीवः शूरः शस्त्रान्तो वृषसमग्रीवः ।।३१।।
कम्बुग्रीवो राजा प्रलम्बकण्ठः प्रभक्षणो भवति।
पृष्ठमभग्नमरोमशमर्थवतामशुभदमतोऽन्यत् ।।३२।।
चपटी ग्रीवा वाला पुरुष निर्धन, सूखी हुई नाड़ियों से युत ग्रीवा वाला निर्धन,
महिष के समान ग्रीवा वाला शूर और बैल के समान ग्रीवा वाला शस्त्र से मरण पाने
वाला होता है। साथ ही शंख के समान ग्रीवा वाला मनुष्य राजा और लम्बी ग्रीवा वाला
बहुत खाने वाला होता है। अभग्न और रोमरहित पीठ धनिक लोगों की तथा भग्न और
रोमों से युत पीठ निर्धनों की होती है।।३१-३२।।
चिपिटा चर्पटाऽस्पृष्टा ग्रीवा यस्य स निःस्वो निर्धनो भवति। यस्य च शुष्का निर्मांसा
सशिरा शिरासन्तता ग्रीवा भवति स निःस्व एव निर्धन एव। महिषसदृशग्रीवः शूरो भवति।
वृषसमग्रीवो दान्ततुल्यकन्धरः शस्त्रान्तो भवति शस्त्रेण म्रियते।
वलित्रयं ग्रीवायां यस्य भवति स कम्बुग्रीवः। तथा चोक्तम्—
वलित्रयचितग्रीवः कम्बुग्रीवोऽभिधीयते। इति।
यश्च कम्बुग्रीवः स राजा भवति। प्रलम्बकण्ठः प्रलम्बः कण्ठो यस्य स प्रभक्षणो
भवति, असञ्चयशीलः। तथा च—
ग्रीवा च वर्तुला यस्य स नरो धनवान् स्मृतः।
कम्बुग्रीवा नरा ये तु राजानस्ते न संशयः।।
दीर्घग्रीवा नरा ये तु तेऽपि दुःखस्य भागिनः।
वक्रग्रीवा नरा ये ते दाम्भिका पिशुनास्तथा।।
निःस्वस्तु चिपिटग्रीवः शुष्कग्रीवस्तथैव च।
शूरस्तु महिषग्रीवः शस्त्रान्तो वृषकन्धरः।।
पृष्ठमभग्नमस्फुटितमरोमशं रोमवर्जितमर्थवतां सधनानां भवति। अतोऽस्मादन्यद्भग्नं
रोमशमशुभदं निर्धनानां भवति। तथा च—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA