बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 241, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंपुरुषलक्षणोध्यायः २१३
चूचुकं स्तनाग्रम्। अनुद्बद्धैरनूर्ध्वप्रेक्षकैश्चूचुकैः सुभगा भवन्ति। विषमैरतुल्यैर्दीर्घैश्च
चूचुकैर्निर्धना दरिद्रा भवन्ति। पीनैः कठिनैरुपचितैः समांसलैर्निमग्नैरनुद्बद्धैश्चूचुकैः क्षितिपतयो
राजानो भवन्ति, ते च सुखिनः सुखभाजः। तथा च—
चूचुकैश्चाप्यनुद्बद्धैः सुभगाः सुखभागिनः।
निर्धना विषमैर्दीर्घैर्मग्नैर्मांसयुतैर्नृपाः।। इति।।२७।।
अथ हृदयलक्षणमाह—
हृदयं समुन्नतं पृथु न वेपनं मांसलं च नृपतीनाम्।
अधनानां विपरीतं खररोमचितं शिरालं च।।२८।।
राजाओं का हृदय ऊँचा, विस्तीर्ण और कम्प से रहित होता है। निर्धनों का हृदय
विपरीत लक्षणों ( नीचा, कृश, सकम्प तथा कठोर रोम ) से युक्त तथा शिराओं से
व्याप्त होता है।।२८।।
हृदयं समुन्नतमुच्चं पृथु विस्तीर्णं न वेपनमकम्पनं मांसलं च नृपतीनां राज्ञां भवति।
विपरीतं निम्नमविस्तीर्णं कम्पनममांसलमधनानां दरिद्राणां भवति। तथा खररोमचितं रूक्ष-
स्थूलरोमसंयुक्तं शिरालं शिरासन्ततं च अधनानामेव। तथा च—
अचलं च पृथूच्चं च नृपाणां हृदयं स्मृतम्।
विपरीतं शिरालं च रोमशं दुःखभागिनम्।। इति।।२८।।
अथ वक्षोलक्षणमाह—
समवक्षसोऽर्थवन्तः पीनैः शूरा ह्यकिञ्चनास्तनुभिः।
विषमं वक्षो येषां ते निःस्वाः शस्त्रनिधनाश्च ।।२९।।
समान ( न ऊँची, न नीची ) छाती वाले धनी, छोटी छाती वाले पुरुषार्थ से रहित
एवं विषम छाती वाले मनुष्य निर्धन और शस्त्र से मृत्यु पाने वाले होते हैं।।२९।।
समं न निम्नं नात्युच्चं वक्ष उरो येषां ते अर्थवन्तो धनिनः। पीनैर्मांसलैः कठिनैश्च
वक्षोभिः शूरा भवन्ति। तनुभिरल्पमांसैर्हि, अकिञ्चना अकिञ्चित्कराः पुरुषकारहीनाः। येषां
वक्षो विषममतुल्यं ते निःस्वा निर्धनाश्च शस्त्रनिधनाश्च शस्त्रमृत्यवो भवन्ति। तथा च—
अर्थवान् समवक्षाः स्याद् दीर्घैः शूरा धनान्विताः।
अल्पैश्च विकला दीना विषमैः शस्त्रमृत्युवः।। इति।।२९।।
अथ जत्रुलक्षणमाह—
विषमैर्विषमो जत्रुभिरर्थविहीनोऽस्थिसन्धिपरिणद्धैः ।
उन्नतजत्रुर्भोगी निम्नैर्निःस्वोऽर्थवान् पीनैः ॥३०॥
विषम जत्रु ( कन्धों के जोड़ ) वाला मनुष्य क्रूर, अस्थिसन्धियों से व्याप्त जत्रु
वाला मनुष्य निर्धन तथा पुष्ट जत्रु वाला पुरुष धनी होता है।।३०।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmmu. Digitized by S3 Foundation USA