सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 240, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 240

२१२ बृहत्संहिता
(छोटी-बड़ी) वलि वाले अगम्या स्त्री में गमन करने वाले तथा सीधी वलि वाले
मनुष्य सुखी एवं परस्त्री से विमुख होते हैं।।२४-२५।।
शस्त्रान्तमिति। उदरमध्यगताभिरेकाद्याभिर्वलिभिर्यथासंख्यं यथाक्रमं शस्त्रान्तादयो
भवन्ति। तद्यथा—एकवलिर्यस्योदरे भवति स शस्त्रान्तम्। शस्त्रेण म्रियते। द्वाभ्यां स्त्रीभोगिनं
*स्त्रीबहुलम्। त्रिभिराचार्यमुपदेशकारिणम्, चतुर्भिर्बहुसुतं प्रभूतपुत्रम्। अवलिं वलिरहितं
नृपं राजानं विन्द्याज्जानीयात्।
ये मनुष्याः पुरुषा विषमवलयोऽसमवलयः। काश्चिद् दीर्घाः काश्चिद् ह्रस्वा येषां ते,
अगम्याभिगामिनः, अगम्यागमनशीलाः पापाश्च भवन्ति। ये च ऋजुवलयः स्पष्टवलयस्ते
सुखभाजः सुखिताः परदारद्वेषिणः परस्त्रीषु द्वेषशीला वैरिणो भवन्ति। तथा च—
एकवलिः शस्त्रमृत्युः स्त्रीभोगी द्विवलिः स्मृतः।
त्रिभिराचार्य इत्याहुश्चतुर्भिः स्याद् बहुप्रजः।।
अवलिस्तु नृपः प्रोक्तो यज्वा दानैकतत्परः।
विषमा वलयो येषु ते चागम्याभिगामिनः।।
ऋज्व्यस्तु वलयो येषु ते नराः सुखभागिनः।। इति।।२४-२५।।
अथ पार्श्वलक्षणमाह—
मांसलमृदुभिः पार्श्वैः प्रदक्षिणावर्तरोमभिर्भूपाः।
विपरीतैर्निर्द्रव्याः सुखपरिहीनाः परप्रेष्याः।।२६।।
पुष्ट, कोमल और दक्षिणावर्त रोमों से युक्त पार्श्व वाले मनुष्य राजा होते हैं। विपरीत
लक्षणों (मांसरहित, कठोर तथा वामावर्त रोमों) से युक्त पार्श्व वाले मनुष्य निर्धन,
दुःखी और दूसरे के दास होते हैं।।२६।।
कटेरुपरि चतुरङ्गुलो भागः पार्श्वशब्दवाच्यः। पार्श्वैर्मांसलैर्घनैः। मृदुभिः कोमलैः।
प्रदक्षिणावर्तरोमभिः प्रदक्षिणावर्तेन रोमाणि यानि तथाभूतैर्भूपा राजानो भवन्ति। विपरीतैरमांसलै
रूक्षैर्वामावर्तरोमभिर्निर्द्रव्या निर्धनाः सुखैः परिहीना रहिताः परेषां प्रेष्याः कर्मकराश्च भवन्ति।
तथा च—
मांसलैर्मृदुभिः पार्श्वैर्दक्षिणावर्तरोमभिः।
नरा भूम्यधिपा ज्ञेया विपरीतैः सुदुःखिताः।। इति।।२६।।
अथ चूचुकानां लक्षणमाह—
सुभगा भवन्त्यनुद्बद्धचूचुका निर्धना विषमदीर्घैः।
पीनोपचितनिमग्नैः क्षितिपतयश्चूचुकैः सुखिनः।।२७।।
जिनके चूचुक (स्तन के अग्र भाग) ऊपर की ओर खींचे न हों, वे पुरुष सुभग
होते हैं। जिनके विषम (छोटे-बड़े) और लम्बे हों, वे निर्धन होते हैं तथा जिनके
चूचुक कठोर, पुष्ट तथा नीचे हों, वे राजा और सुखी होते हैं।।२७।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA