बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 239, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंपुरुषलक्षणाध्यायः २११
परिमण्डलाभिः परिवर्त्तुलाभिरुन्नताभिरुच्चाभिर्विस्तीर्णाभिः पृथुलाभिर्नाभिभिः सुखिनो
भवन्ति। अल्पाऽसङ्कुला, अदृश्याऽलक्ष्या, निम्ना गम्भीरा नातिविस्तीर्णा नाभिः क्लेशावहा
क्लेशप्रदा भवति।
वलिमध्यगतेति। वलिमध्ये यस्य नाभी गता। तथा विषमा अतुल्या शूलाद्वाधां
करोति शूलाद्विद्धतनोस्तस्य मृत्युर्भवति। नैःस्वयं निर्धनत्वं च करोति। वामावर्ता नाभिः
शाठ्यं शठभावं करोति। शठः परकार्यविमुखः। तथा च—
वचसा मनसा यश्च दृश्यतेऽकार्यतत्परः।
कर्मणा विपरीतश्च स शठः सद्भिरिष्यते।।
प्रदक्षिणतः प्रदक्षिणावर्ता मेधां बुद्धिं शोभनां करोति। अत्राष्टगुणयुक्ता बुद्धिविवक्षिता।
तथा च—
शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा।
ऊहाऽपोहार्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः।। इति।
पार्श्वयोरायता विस्तीर्णा चिरायुषं चिरजीवितं कुरुते। उपरिष्टादायता चेश्वरं समृद्धम्।
अध आयता गवांढ्यं गोबाहुल्यम्। शतपत्रं पद्मं तस्य कर्णिका मध्यभागस्तदाभा तत्सदृशी
नाभिर्मध्योन्नता। मध्येऽन्तः पद्मकणिकाकार उच्चभागो भवति। सा मनुजेश्वरं कुरुते।
तथा च—
वर्तुला विपुलात्युच्चा नाभिर्यदि नरेश्वरः।
अल्पदृश्या तथा निम्ना नाभिः क्लेशावहा भवेत्।।
वलिमध्यगता या च सा शूलाद् बधकारिणी।
वामावर्ता शाठ्यभावं धिषणां च प्रदक्षिणा।।
पार्श्वायता दीर्घजीवं धनयुक्तं तथोर्ध्वगा।
अधो गोबहुलं कुर्यान्नाभिभोगसमन्वितम्।।
पद्मस्य कर्णिकातुल्या नाभिः कुर्यान्नरेश्वरम्।। इति।।२१-२३।।
अथोदरवर्तिनीनां वलीनां लक्षणमाह—
शस्त्रान्तं स्त्रीभोगिनमाचार्यं बहुसुतं यथासंख्यम्।
एकद्वित्रिचतुर्भिर्वलिभिर्विन्द्याद् नृपं त्ववलिम् ॥२४॥
विषमवलयो मनुष्या भवन्त्यगम्याभिगामिनः पापाः।
ऋजुवलयः सुखभाजः परदारद्वेषिणश्चैव ॥२५॥
एक वलि ( उदर की रेखा ) वाले मनुष्य का शस्त्र से मरण होता है। दो वलि
वाले मनुष्य बहुत स्त्रियों को भोगने वाले होते हैं। इसी प्रकार तीन वलि वाले उपदेशक,
चार वलि वाले बहुत पुत्रों से युत और वलिरहित उदर वाले मनुष्य राजा होते हैं। विषम
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA