सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 235, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 235

पुरुषलक्षणाध्यायः २०७
मणिभिश्च मध्यनिम्नैः कन्यापितरो भवन्ति निःस्वाश्च।
बहुपशुभाजो मध्योन्नतैश्च नात्युल्बणैर्धनिनः ॥१३॥
लाल रंग के मणि ( लिंग के अग्र भाग ) वाले पुरुष धनी तथा सफेद और मलिन
मणि वाले निर्धन होते हैं। जिनके मूत्रस्राव के समय शब्द हो, वे सुखी और शब्द न हो,
वे निर्धन होते हैं। जिनके दक्षिणावर्त क्रम से दो, तीन या चार मूत्र की धारा होकर गिरती
हो, वे राजा होते हैं। जिनकी मूत्रधार इधर-उधर बिखरती हो, वे निर्धन होते हैं। वेष्टित
एक मूत्रधारा मनुष्य को सुन्दर तो बनाती है, किन्तु पुत्र नहीं देती है। जिनके मणि
स्निग्ध, ऊँचे और सम हों, वे पुरुष धन, स्त्री और रत्नों को भोगने वाले होते हैं। जिनके
मणि के मध्य भाग विनत हों, वे कन्याओं के पिता और निर्धन होते हैं। जिनके मणि-
मध्य ऊँचे हों, वे बहुत पशुओं के स्वामी होते हैं तथा जिनके मणि ही न हों, वे मनुष्य
धनी होते हैं।।१०-१३।।
रक्तैराढ्या मणिभिरिति। लिङ्गस्याग्रं मणिशब्देनोच्यते। रक्तैर्लोहितैर्मणिभिराढ्या
ईश्वरा भवन्ति। पाण्डुरैः शुक्लाभैर्मलिनैश्च कृष्णवर्णैर्निर्द्रव्या निर्धना भवन्ति। सशब्दं शब्द-
सहितं मूत्रं येषां ते सुखिनः। निःशब्दाः शब्दरहिता मूत्रधारा येषां ते निःस्वा निर्धना भवन्ति।
द्वित्रिचतुर्धाराभिरिति। द्वाभ्यां मूत्रधाराभ्यां तिसृभिर्वा चतसृभिर्मूत्रधाराभिः प्रदक्षिणावर्त्त-
वलितमूत्राभिः प्रदक्षिणेनावर्त्तेन वलितं वेष्टितं मूत्रं यासां ताभिः पृथिवीपतयो ज्ञेया
राजानो वेदितव्याः। विकीर्णं विक्षिप्तं मूत्रं येषां ते विकीर्णमूत्रा धनहीना निर्धना भवन्ति।
एकैवेति। एकैव मूत्रधारा सा च वलिता वेष्टिता रूपप्रदा शोभनं रूपं प्रददाति।
न सुतदात्री, सुतान् पुत्रान् न ददाति। केचिद्रूपप्रधानसुतदात्रीति पठन्ति। रूपप्रधानान् सुतान्
ददाति। स्निग्धोन्नतसममणयः, स्निग्धाः सस्नेहाः, उन्नता उच्चाः, समास्तुल्या मणयो येषां
ते धनानां वित्तानां वनितानां स्त्रीणां रत्नानां मणीनां च भोक्तारः स्वामिनो भवन्ति।
मणिभिरिति। मध्यनिम्नैर्मध्यभागविनतैर्मणिभिः कन्यापितरः कन्याजनका निःस्वा
निर्धनाश्च भवन्ति। मध्योन्नतैर्मध्यभागोच्चैर्मणिभिर्बहुपशुभाजो बहूनां पशूनां चतुष्पदानां
भागिनो भवन्ति। अत्युल्बणैरतिस्थूलैर्मणिभिर्न धनिन ईश्वरा न भवन्ति। तथा च-
रक्ताकृतिर्मणिर्यस्य समो मध्ये विराजते।
पार्थिवः स तु विज्ञेयः समुद्रवचनं यथा।।
सुपूर्णरजतप्रख्यैर्मणिमुक्तासमप्रभैः ।
प्रवालसदृशैः स्निग्धैर्मणिभिः पार्थिवो भवेत्।।
पाण्डुरैर्मलिनै रूक्षैः श्यावैरल्पैश्च निर्धनः।
मूत्रधारा पतेद् देहाद् दक्षिणावलिता यदि।।
पार्थिवः स तु विज्ञेयः समुद्रवचनं यथा।
द्विधारं च पतेन्मूत्रं स्निग्धं शब्दविवर्जितम्।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA