बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

२०६ बृहत्संहिता
लिङ्गं येषां ते ऋजुवृत्तशेफसः। तथा लघुशिरालशिश्नाः, लघु स्वल्पं शिराल शिरासन्ततं
शिश्नं येषां ते धनवन्तो वित्तयुक्ताः। तथा च समुद्रः—
दक्षिणावर्त्तलिङ्गो यः स भवेत् पुत्रवान् नरः।
वामावर्त्ते तथा कन्याः सुबह्व्यः सम्भवन्ति च।।
स्थूलैः शिरालैः कठिनैर्नरो दारिद्र्यभाजनः।
ऋजुभिर्वर्त्तुलैर्लिङ्गैः पुरुषाः सुखभागिनः।।
यस्य पादोपविष्टस्य भूमिं स्पृशति मेहनम्।
दुःखितः स तु विज्ञेयो नरो दारिद्र्यभाजनः।।
स्थूलग्रन्थियुते लिङ्गे नरोऽतिसुखभाग्भवेत्।
लिङ्गेन मृदुना मर्त्यो म्रियते कृच्छ्रपीडितः।। इति।।८।।
अथ वृषणलक्षणमाह—
जलमृत्युरेकवृषणो विषमैः स्त्रीचञ्चलः समैः क्षितिपः।
ह्रस्वायुश्चोद्बद्धैः प्रलम्बवृषणस्य शतमायुः ॥९॥
एक अण्ड वाला मनुष्य पानी में डूब कर मरण को प्राप्त करता है तथा विषम
(छोटे-बड़े) अण्ड वाला मनुष्य स्त्रीलम्पट, समान अण्ड वाला राजा, ऊपर को खींचे
हुये अण्ड वाला अल्पायु और लम्बे अण्ड वाला मनुष्य सौ वर्ष तक जीवित रहने वाला
होता है।।९।।
एकवृषण एकाण्डो जलमृत्युर्भवति जलमध्ये म्रियते। विषमैरतुल्यैर्वृषणैः स्त्रीचञ्चलः
स्त्रीष्वभिलाषुको भवति। समैस्तुल्यैर्वृषणैः क्षितिपो राजा भवति। उद्बद्धैरूर्ध्वसंलग्नैर्ह्रस्वायुः
स्वल्पजीवितः। प्रलम्बौ वृषणौ यस्य स प्रलम्बवृषणस्तस्य शतमायुः। शतं वर्षाणां जीवित-
मिति। तथा च समुद्रः—
एकाण्डो जलमृत्युः स्याद्विषमैः स्त्रीषु चञ्चलः।
समाण्डो नरनाथश्च संलग्नैरल्पजीवितः।।
प्रलम्बाण्डः समानां तु शतं जीवति मानवः।। इति।।९।।
अधुना मणिमूत्रलक्षणमाह—
रक्तैराढ्या मणिभिर्निद्र्व्याः पाण्डुरैश्च मलिनैश्च।
सुखिनः सशब्दमूत्रा निःस्वा निःशब्दधाराश्च ॥१०॥
द्वित्रिचतुर्धाराभिः प्रदक्षिणावर्तवलितमूत्राभिः।
पृथिवीपतयो ज्ञेया विकीर्णमूत्राश्च धनहीनाः ॥११॥
एकैव मूत्रधारा वलिता रूपप्रदा न सुतदात्री।
स्निग्धोन्नतसममणयो धनवनितारत्नभोक्तारः ॥१२॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA