बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

हस्तिलक्षणाध्यायः १९९
अभ्यधिका हीनाश्च वा नखाः कररुहा अङ्गान्यवयवा येषाम्। नखा अष्टादशभ्य ऊना विंशते-
रधिकाः। अङ्गानामूनाधिकत्वं तथानुसारेण परिकल्पनीयम्। तथा यश्च कुब्जो गजस्तस्य
च लक्षणम्—
संक्षिप्तवक्षोजघनः पृष्ठमध्यसमुन्नतः।
प्रमाणहीनस्तन्नाभिः स कुब्जो वारणाधमः।।
तथा यश्च वामनकस्तस्य लक्षणम्—
अनाहायामसंयुक्तो योऽतिह्रस्वो भवेद्गजः।
वामनः स समाख्यातो भर्तुर्नार्थयशःप्रदः।।
तथा यश्च मेषविषाणो मेषोऽजस्तस्य विषाणे शृङ्गे तत्तुल्ये विषाणे दन्तौ यस्य।
तथा च—
विषाणं ब्रुवते शृङ्गं विषाणं दन्त उच्यते।
तान् कुब्जवामनकमेषविषाणान्। दृश्ये दृश्यमाने कोशफले वृषणौ येषाम्। पुष्करं
करप्रान्तः पद्माकारं तेन हीनान् रहितान्। श्यावं मलिनं नीलं नीलाकारं शवलं व्यामिश्रं
शुक्लकृष्णवर्णम्। असितं कृष्णं वा तालु येषां तानपि। तथा स्वल्पा वक्त्ररुहा दन्ता
मुखलोमानि वा येषाम्। मत्कुणो यश्च दन्तरहितः। तथा च लक्षणम्—
सर्वलक्षणसम्पूर्णो दन्तैस्तु परिवर्जितः।
मत्कुणः स समाख्यातः संग्रामे प्राणघातकः।।
यश्च षण्ढः तस्य लक्षणम्—
पादयोः सन्निकर्षः स्याद्यस्य नागस्य गच्छतः।
स षण्ढोऽध्वनि युद्धे च लक्षणज्ञैर्न पूजितः।।
तथा च—
अनन्त्याभ्यधिकं यस्य विस्तारेण स्तनान्तरम्।
विकटः स च निर्दिष्टो दुर्गतिर्निन्दितो गजः।।
एवंविधा ये गजास्तान् नृपती राजा परदेशमन्यदेशं प्रापयेन्नयेत्। तथा हस्तिनीं करिणीं
च गजलक्षणयुक्तां स्थूलदन्तां समदामित्यर्थः। गर्भिणीं तद्राष्ट्रस्थितां गर्भसंयुक्तां च नृपतिः
परदेशं प्रापयेत्। यतस्ते गजा अतिविरूपफला अतिविरूपं दृष्टफलं येषां ते तथाभूता
इति।।१०।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ हस्तिलक्षणं
नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः ।।६७।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA