सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 226, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 226

१९८ बृहत्संहिता
विंशत्यष्टौ दश नखाः स्थिराः कूर्मसमाहिताः ।
गजानां पूजिताः पादा ये च स्युरकचाविलाः ।। इति ।
रेखात्रयोपचितवृत्तकरा रेखात्रयेण दैर्घ्यस्थितो युक्तो वृत्तो वर्त्तुलः करो हस्तो येषाम्।
सुवालाः शोभनतनूरुहाः । सुगन्धिमदपुष्करमारुताश्च सुगन्धिः शोभनगन्धिः, मदो मदाम्बु
तथा पुष्करमारुतः करप्रान्तवातो येषां ते गजा धन्या इति ।।६-७।।
अन्यदप्याह—
दीर्घाङ्गुलिरक्तपुष्कराः सजलाम्भोधनिनादबृंहिणः ।
बृहदायतवृत्तकन्धरा धन्या भूमिपतेर्मतङ्गजाः ।।८।।
हाथियों के सूँड के अग्र भाग को 'पुष्कर' और पुष्कर के अग्र भाग को 'अंगुली'
कहते हैं। जिनकी दीर्घ अंगुली लाल पुष्कर, जलपूर्ण मेघगर्जन के समान गलगर्जन,
विस्तीर्ण दीर्घ और वर्तुलाकार ग्रीवा हो, ऐसे हाथी राजा के लिये शुभ होते हैं।।८।।
गजानां करप्रान्ता मांसपेश्योऽङ्गुलिशब्दवाच्याः। करप्रान्तं सकलं पुष्करमुच्यते।
तत्र दीर्घा अङ्गुलयो रक्तं च पुष्करं येषाम्, तथा सजलस्य जलसंयुक्तस्याम्भोदस्य यो
निनादः शब्दस्तद्वद् बृंहणं गलगर्जितं येषाम्। बृहती विस्तीर्णा आयता दीर्घा वृत्ता परिवर्तुला
कन्धरा ग्रीवा येषाम्, ते मतङ्गजा हस्तिनो भूमिपते राज्ञो धन्याः शुभा इति ।।८।।
अथाशुभलक्षणान् गजानाह—
निर्मदाभ्यधिकहीननखाङ्गान् कुब्जवामनकमेषविषाणान् ।
दृश्यकोशफलपुष्करहीनान् श्यावनीलशबलासिततालून् ।।९।।
स्वल्पवक्त्ररुहमत्कुणषण्ढान् हस्तिनीं च गजलक्षणयुक्ताम् ।
गर्भिणीं च नृपतिः परदेशं प्रापयेदतिविरूपफलास्ते ।।१०।।
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां हस्तिलक्षणं
नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः ।।६७।।
मदरहित, नख और अवयव हीनाधिक वाला, कुब्ज, मेढ़ों की सींगों के समान
दाँत वाला, जिसके अण्डकोश दिखाई दें, विना पुष्कर वाला, मलिन, नील, चित्र या
कृष्ण तालु वाला, छोटे दाँत या मुखरोम वाला, विना दाँत वाला, षण्ढ, हाथी के लक्षण
वाली गर्भयुत हथिनी—इन सभी हाथियों क्रो राजा द्वारा परदेश में भेज देना चाहिये;
क्योंकि ये सभी दुष्ट फल देने वाले होते हैं।।९-१०।।
इति 'विमला'हिन्दीटीकायां हस्तिलक्षणाध्यायः सप्तषष्टितमः ।।६७।।
ये गजा निर्मदा मदरहिता न कदाचिदपि प्रमत्ता भवन्ति तान्, यांश्चाभ्यधिकहीननखाङ्गान्
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammpu. Digitized by S3 Foundation USA