सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 225, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 225

हस्तिलक्षणाध्यायः १९७
भद्र जाति के हाथी का मद हरा, मन्द जाति का हल्दी के समान पीला, मृग जाति
का काला और सङ्कीर्ण जाति के हाथी का मद मिश्रित वर्ण का होता है।।५।।
भद्राख्यस्य गजस्य वर्णो हरितः शुकवर्णः, मदश्च हरितः। मन्दगजस्य मदो वर्णश्च
हारिद्रकसन्निकाशः, हरिद्रया रक्तं हारिद्रकं तत्सन्निकाशस्तत्सदृशः। पीताभो वर्णो मदश्च।
मृगाख्यस्य गजस्य कृष्णवर्णाभो मदः। चशब्दाद्वर्णोऽभिहित उक्तः। सङ्कीर्णनागस्य सङ्कीर्णा-
ख्यस्य गजस्य मदो वर्णश्च विमिश्रो व्यामिश्रवर्णो भवति।।५।।
अथ गजानां शुभानि लक्षणान्याह—
ताम्रोष्ठतालुवदनाः कलविङ्कनेत्राः
स्निग्धोन्नताग्रदशनाः पृथुलायतास्याः।
चापोन्नतायतनिगूढनिमग्नवंशा-
स्तन्वेकरोमचितकूर्मसमानकुम्भाः ॥६॥
विस्तीर्णकर्णहनुनाभिललाटगुह्याः
कूर्मोन्नतद्विनवविंशतिभिर्नखैश्च ।
रेखात्रयोपचितवृत्तकराः सुवाला
धन्याः सुगन्धिमदपुष्करमारुताश्च ॥७॥
ताम्रवर्ण के ओंठ, तालु और मुख वाला, घरों में रहने वाले पक्षियों के समान नेत्र
वाला, स्निग्ध और उन्नत दाँत के अग्र भाग वाला, विस्तीर्ण और दीर्घ मुख वाला, धनु
के समान उन्नत, दीर्घ, निगूढ और निमग्न पृष्ठवंश वाला, कछुये के समान कुम्भों में
एक-एक सूक्ष्म रोग वाला, विस्तीर्ण कान, हनु, नाभि, ललाट और लिङ्ग वाला, कछुये
के समान अट्ठारह या बीस नख वाला, तीन रेखाओं से युत, वर्तुलाकार सूँड वाला तथा
सुगन्धयुत मदार्द्र सूँड-वायु वाला हाथी शुभ होता है।।६-७।।
ये गजास्ताम्रोष्ठतालुवदनाः ताम्रवर्णानि लोहितान्योष्ठतालुवदनानि येषाम्। ओष्ठ-
मधरोष्ठम्। ताल्वास्यपृष्ठम्। वदनं मुखम्। कलविङ्कनेत्राः कलविङ्का ग्रामचटकास्तन्नेत्र-
तुल्ये नेत्रे येषाम्। स्निग्धोन्नताग्रदशनाः स्निग्धाः सस्नेहा उन्नताग्रा उच्चप्रान्ता दशना दन्ता
येषाम्। पृथुलायतास्याः। पृथुलं विस्तीर्णमायतं दीर्घं चास्यं मुखं येषाम्। चापोन्नतायत-
निगूढनिमग्नवंशाः चापवच्छराशनवत् क्रमेणोन्नत उच्च आयतो दीर्घो निगूढोऽनुल्बणः
सुश्लिष्टः सन्धिर्निमग्नो नात्युन्नतो वंशः पृष्ठास्थि येषाम्। तन्वेकरोमचितकूर्मसमानकुम्भाः
तनुभिरघनैरेकरोमचितैरेकैककूपस्थै रोमभिश्चिताः कूर्मसमानः कूर्मसदृशो मध्योन्नतो कुम्भो
येषां ते गजा धन्याः।
विस्तीर्णकर्णेति । कर्णौ श्रोत्रे। हनुनी प्रसिद्धे। नाभी देहमध्यभागः। ललाटं मुख-
पृष्ठम्। गुह्यं लिङ्गम्। एतानि विस्तीर्णानि येषाम्। तथा कूर्मोन्नतैः कूर्मवद्वृत्तैर्मध्योच्चै-
र्द्विनवविंशतिभिर्नखैः कररुहैः। द्विनवसंख्यैरष्टादशभिर्विंशत्या चोपलक्षिताः। तथा च पराशरः—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA