सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 224, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 224

१९६ बृहत्संहिता
जिनके नीचेले ओंठ, पूँछ के बाल और लिङ्ग छोटे हों, कण्ठ, दाँत, सूँड और
कान छोटे हों तथा बड़ी आँख हों, वे हाथी 'मृग'संज्ञक होते हैं। पूर्वोक्त तीनों हाथियों के
लक्षण मिश्रित रूप से जिनमें मिलते हैं, वे हाथी 'संकीर्ण' संज्ञक होते हैं॥३॥
ये गजा ह्रस्वाधरवालमेढ्राः, ह्रस्वाधरा अल्पौष्ठाः। केचिद् ह्रस्वोदर इति पठन्ति।
ह्रस्वा वालाः पुच्छस्थाः। ह्रस्वा अदीर्घाः। ह्रस्वमेढ्रा अदीर्घलिङ्गाः। तन्वङ्घ्रिकण्ठद्विज-
हस्तकर्णाः, अङ्घ्रयो पादौ; कण्ठो गलः; द्विजा दन्ताः; हस्तः करः; कर्णौ श्रोत्रे चैतानि
तनूनि स्वल्पमांसानि येषाम्। स्थूलेक्षणा विस्तीर्णनयनाः। अथवा स्थूलतारकाः स्थूले-
क्षणाः। एते गजा मृगाः। एतैर्लक्षणैर्युक्ताः। यथोक्तचिह्नः सङ्कीर्णनागा व्यतिमिश्रचिह्नाः
यथोक्तैर्यथानिर्दिष्टैश्चिह्नैर्लक्षणैर्भद्रमन्दमृगाणां सम्बन्धिभिर्ये व्यामिश्रैर्युक्तास्ते नागा गजाः
सङ्कीर्णाः॥३॥
अधुनैतेषामुन्नतिदैर्घ्यपरिणाहानां प्रमाणमाह—
पञ्चोन्नतिः सप्त मृगस्य दैर्घ्यमष्टौ च हस्ताः परिणाहमानम्।
एकद्विवृद्ध्याथ मन्दभद्रौ सङ्कीर्णनागोऽनियतप्रमाणः॥४॥
मृग जाति वाले हाथी की ऊँचाई पाँच हाथ, पूँछ से लेकर कुम्भ तब लम्बाई सात
हाथ और मध्य की मोटाई आठ हाथ होती है। मृग की ऊँचाई आदि में एक-एक हाथ
बढ़ाने से मन्द की और दो-दो हाथ बढ़ाने से भद्र की ऊँचाई आदि का प्रमाण होता है।
संकीर्ण जाति के हाथियों की ऊँचाई आदि का प्रमाण अनिश्चित होता है॥४॥
मृगाख्यस्य गजस्य पञ्चोन्नतिः पञ्च हस्ता औच्च्यम्। पुच्छमूलात् कुम्भान्तं यावत्
सप्तहस्ता दैर्घ्यम्। अष्टौ च हस्ताः परिणाहमानं परिणाहो मध्यपरिधिः, तस्य मानमष्ट-
हस्तप्रमाणम्। एकद्विवृद्ध्याविति। एकवृद्ध्या मन्दः, द्विवृद्ध्या भद्रः। एतदुक्तं भवति—
मन्दस्य षडुन्नतिः, अष्टौ दैर्घ्यम्। नव परिणाहः; भद्रस्य सप्तोन्नतिः, नव दैर्घ्यम्, दश
परिणाहः। सङ्कीर्णनागः सङ्कीर्णाख्यो गजः। अनियतप्रमाणोऽनिश्चितपरिमाण इत्यर्थः। व्यामिश्र-
प्रमाणो भवति। त्रयाणां भद्रादीनां यल्लक्षणमुक्तं तन्मिश्रितस्य भवति। तथा च पराशरः—
परिणाहो दशसमो नवायामः स उच्छ्रयः।
सप्त ज्येष्ठप्रमाणस्य नागस्य समुदाहृतः॥
ज्येष्ठात् सप्तमभागोनो मध्यमो मध्यमाद्गजः।
अन्त्यः षड्भागहीनः स्यादतोऽन्यो न स पूजितः॥
मुखादापेचकं दैर्घ्यं पृथु पार्श्वोदरान्तरम्।
आनाह उच्छ्रयः पादा विज्ञेयो यावदासनम्॥ इति॥४॥
अथ तेषां वर्णमदलक्षणमाह—
भद्रस्य वर्णो हरितो मदश्च मन्दस्य हारिद्रकसन्निकाशः।
कृष्णो मदश्चाभिहितो मृगस्य सङ्कीर्णनागस्य मदो विमिश्रः॥५॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA