सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 223, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 223

अथ हस्तिलक्षणाध्यायः
अथ हस्तिलक्षणं व्याख्यायते। तत्र गजानां चतस्रो जातयो भवन्ति—भद्रमन्द-
मृगमिश्राख्याः। तत्रादावेव भद्रलक्षणमाह—
मध्वाभदन्ताः सुविभक्तदेहा न चोपदिग्धा न कृशाः क्षमाश्च ।
गात्रैः समैश्चापसमानवंशा वराहतुल्यैर्जघनैश्च भद्राः ॥१॥
गजों की भद्र, मन्द, मृग और मिश्र—ये चार जातियाँ होती हैं। उनमें प्रथमतः पठित
भद्र जाति वाले गज का लक्षण इस प्रकार है—
शहद के समान रंग के दाँत वाले, अवयवों के विभाग से परिपूर्ण, बहुत स्थूल,
बहुत दुर्बल, कार्यक्षम, तुल्य अंगों से युत, धनुषाकार पृष्ठवंश ( पीठ की हड्डी वाले )
तथा सूअर के समान वर्तुलाकार जानु और कमर वाले हाथी ‘भद्र’ संज्ञक होते हैं॥१॥
ये गजा मध्वाभदन्ता मधुसदृशी आभा कान्तिर्येषाम्। सुविभक्तदेहाः शोभनं कृत्वा
विभक्तो देहः शरीरं येषाम्। अवयवप्रविभागसम्पन्ना इत्यर्थः। न चोपदिग्धाः, नातिस्थूलाः।
न कृशा नातिदुर्बलदेहाः। क्षमाश्च कार्ययोग्याः। गात्रैश्च शरीरावयवैः समैस्तुल्यैर्युक्ताः।
चापसमानवंशाः चापं शरासनं तत्समाना वंशास्तत्तुल्यपृष्ठाः। वराहतुल्यैः सूकरप्रतिमैश्च
जघनैः कटिभागैरैभिः परिवर्तुलैस्तैर्भद्रा गजाः॥१॥
अथ मन्दलक्षणमाह—
वक्षोऽथ कक्षावलयः श्लथाश्च लम्बोदरस्त्वग्बृहती गलश्च ।
स्थूला च कुक्षिः सह पेचकेन सैंही च दृग् मन्दमतङ्गजस्य ॥२॥
जिसके छाती और कक्षावलय ( शरीर के मध्य का वलय ) ढीले हों, पेट लम्बा
हो, स्थूल चमड़ा, कण्ठ, पेट और पूँछ के जड़ाहो तथा सिंह के समान दृष्टि हो, वह
हाथी ‘मन्द’संज्ञक होता है॥२॥
वक्ष उरः। अथशब्दश्चार्थे। कक्षावलयः। कक्षाग्रहणेन कक्षास्थानं शरीरमध्यमुच्यते।
तत्र या वलयः। अथवा कक्षा तथा वलय एताः श्लथाः शिथिलाः। लम्बोदरः प्रलम्बजठरः।
त्वग्बृहती स्थूलं चर्म। गलः कण्ठश्च स्थूल एव। कुक्षिः स्थूला बृहती। सह पेचकेन
पेचकं पुच्छमूलम्, तेन सह साकं स्थूलकुक्षिः। सैंही दृक् सिंहसदृशी दृष्टिः। तस्यैतल्लक्षणं
मन्दमतङ्गजस्य मन्दसंज्ञगजस्य॥२॥
अथ मृगसङ्कीर्णयोर्लक्षणमाह—
मृगास्तु ह्रस्वाधरवालमेढ्रास्तन्वङ्घ्रिकण्ठद्विजहस्तकर्णाः ।
स्थूलेक्षणाश्चेति यथोक्तचिह्नैः सङ्कीर्णनागा व्यतिमिश्रचिह्नाः ॥३॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA