सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 222, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 222

यदि सन्दंश के ऊपर छिद्र हों तो चौबीस वर्ष का, मध्यम के ऊपर छिद्र हों तो
पच्चीस वर्ष का और अन्त्य के ऊपर छिद्र हों तो छब्बीस वर्ष का घोड़ा होता है।
यदि सन्दंश हिलता हो तो सत्ताईस वर्ष का, मध्यम हिलता हो तो अट्ठाइस वर्ष का
और अन्त्य हिलता हो उन्तीस वर्ष का घोड़ा होता है।
यदि सन्दंश गिर गया हो तो तीस वर्ष का, मध्यम गिर गया हो तो इकतीस वर्ष का
और अन्त्य गिर गया हो तो बत्तीस वर्ष का घोड़ा होता है।।५।।
इति ‘विमला’हिन्दीटीकायामश्वलक्षणाध्यायः षट्षष्टितमः ॥६६॥
अश्वानामधो दन्तपाल्यां दंष्ट्राद्वयमध्ये षड्दन्ता व्यञ्जिनो भवन्ति, षड्भिर्दन्तैरग्रवर्तिभि-
र्द्वयोरपि दन्तपाल्योः सिताभैः श्वेतच्छविभिर्हयश्शिशुर्बालोऽश्वो भवति। एकवर्ष इत्यर्थः।
तैरेव षड्भिर्दन्तैः कषायैः कृष्णलोहितवर्णैर्द्विवर्षोऽश्वो भवति। द्वयोरपि दन्तपाल्योः सम-
मध्यवर्तिनौ द्वौ द्वौ दन्तौ सन्दंशावुच्येते। तत्पार्श्ववर्तिनमेकैकं मध्यमम्। द्वयोरपि पार्श्वद्वय-
वर्तिनमेकैकमन्त्यसंज्ञम्। एवं सन्दंशैः पतितसमुदितैः पतित्वा पुनरप्युत्थितैस्त्र्याब्दिकोऽश्वः।
त्रीणि वर्षाणि प्रमाणमस्य त्र्याब्दिकः। एवं मध्यमैर्दन्तैः पतितसमुदितैरब्धिसंख्यानि वर्षाणि
प्रमाणमस्य। अन्त्यैः समुदितैः पञ्चाब्दिकः। सन्दंशानुक्रमेण सन्दंशपरिपाट्या कालिकाद्या
व्यञ्जनिनस्त्रिकपरिगणिताः कार्याः। त्रिभिस्त्रिभिर्वर्षैर्गणनीयाः। एतदुक्तं भवति—यदा सन्दंश-
दन्तयोः कालिका कृष्णो बिन्दुर्भवति, तदा षडब्दाः। ताम्रसदृशाकृतिरासां विज्ञेया। एवं
मध्यमैः सकालिकैः सप्ताब्दाः। अन्त्यैरष्टाब्दाः। एवं प्रतिचिह्नन्सन्दंशानुक्रमेण त्रिवर्षगुणितं
कार्यम्। तेन सन्दंशानुक्रमेण पीतायामेकादशाब्दाः। पीताः पीतवर्णाः। एवं शुक्लायां चतुर्द-
शाब्दाः। शुक्लाः शुक्लवर्णाः। काचायां सप्तदशाब्दाः। काचाः काचवर्णाः। मक्षीकायां
विंशत्यब्दाः। मक्षीका तदाकृतिः। शङ्खायां त्रयोविंशत्यब्दाः। शङ्खा शङ्खाकृतिरेव। अवटं
छिद्रम्। तेन षड्िंशत्यब्दाः। चलनं कम्पनं तेनैकोनत्रिंशदब्दाः। अतोऽनन्तरं दन्तपातः
पतनं तेन द्वात्रिंशदब्दाः। एवं क्रमेण विद्धि जानीहि। तथा च वररुचिः—
सन्दंशं मध्यमन्त्यं दशनयुगमधः सोत्तरं वर्षजाते
स्फीतं द्व्यब्दे कषायं पतितसमुदितं त्रिश्चतुष्पञ्चकेषु।
त्रींस्त्रीनेकैकमब्दानसितहरिसिताकाचमाक्षीकशङ्खा-
च्छिद्रं चालं च्युतिश्च प्रभवति तुरगे लक्षणं वक्रजानाम्।। इति।
पराशरमहर्षिणा अश्वानामायुष्प्रमाणपरिज्ञानमभिहितम्, तद्यथा—
‘अथ रेखा दीर्घा गम्भीरा अविच्छिन्नास्तिस्त्रः प्रोथे यस्य तस्यायुर्वर्षाणि त्रिंशत्। द्वाभ्यां
विंशतिः। दशैकया च। दक्षिणेनाभिवृत्तया द्वादश। वंशाग्रमनुगतया अष्टादश। ह्रस्वजिह्मवक्र-
विच्छिन्नाव्यक्तरूक्षकबन्धकाकपादाकारया जघन्यमायुः’ इति।।५।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतावश्वलक्षणं नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः ॥६६॥