बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 219, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंअश्वलक्षणाध्यायः १९१
ऊपर, भौंहों के समीप, ओंठ, सक्थि ( पिछला भाग ), भुज ( अगला भाग ), जानु,
कुक्षि ( वाम भाग ), पार्श्व, ललाट—इन अंगों में जिसके आवर्त हों, वह घोड़ा अत्यन्त
शुभ फल देता है।।३।।
प्रपाण उत्तरोष्ठतलम्। गलः कण्ठं निगालाधः। कर्णौ श्रवणौ। एतेष्ववयवेषु संस्थिताः।
पृष्ठमध्यं पर्याणस्थानम्। नयनोपरि भ्रुवोः समीपे। ओष्ठौ दशनाच्छादनौ। सक्थिनी पश्चाद्भागः।
खुरोपरि भुजौ प्राग्भागे। जानूपरि कुक्षिर्वामभागे। यतः सव्यस्य गर्हितत्वमुक्तम्। पार्श्वौ
प्रसिद्धौ। एतेष्वपि ये गर्ता आवर्तास्ते ललाटसहिताः सुशोभना अतिशुभफलदा इत्यर्थः।
ललाटं भ्रूमध्यभागः। तथा च वररुचिः—
सक्थिप्रपाणध्रुवबाहुकण्ठकेशान्तवक्षःश्रवणोपरन्ध्रे ।
रन्ध्रे निगाले च ललाटदेशे ये रोमजास्ते श्रियमावहन्ति ।।
तथा च विशेषलक्षणानि—
बालार्काग्निप्रवालद्रुतकनकनिभा वह्निजैश्वर्यवृद्धयै
नीलाम्भोजाभ्रवर्णा भवति सलिलजा सर्वदुःखापहर्त्री।
गम्भीरानेकवर्णा दिशति च तुरगे पार्थिवी सर्वकामान्
वायव्या रूक्षवर्णा त्वशुभफलकरी निन्दिता व्योमजा च।।
इति कान्तिलक्षणम्।
अथ स्वरलक्षणम्—
भेरीशङ्खाब्दसिंहद्विपपणववृषस्निग्धगम्भीरनादा
वीणापुँस्कोकिलानां मधुरपटुरवा वाजिनो राजवाहाः।
काकोलूकोष्ट्रभासाः श्वखरवृषरवा रूक्षविच्छिन्नघोषा
अन्ये चेत्थंप्रकारास्त्वशुभफलकरा हानिशोकप्रदाश्च।।
अथ गतिलक्षणम्—
त्वरितगतिविलासैर्विक्षिपन् पादमुच्चै-
र्व्रजति नकुलगामी कम्पयन् कं शिखाग्रम्।
अथ विकटखुराग्रैर्दह्यमानां यथोर्वीं
स्पृशति चरणपातैस्तैत्तिरं तस्य यातम्।।
स्थिरपदविततांशो दूरमुन्नम्य वक्त्रं
व्रजति हि सुविलासैर्बर्हिवद् बर्हिगामी।
सुगतमथ तुरङ्गं योऽधिरुह्यात् तदैव
स भवति सुखगामी शत्रुनाशं च कुर्यात्।।
अजमहिषवराहश्वोष्ट्रमार्जारगामी
कपिवृषभशृगालैस्तुल्यगामी च योऽश्वः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA