बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 218, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें१९० बृहत्संहिता
तथा च वररुचिः—
ज्ञानं त्रैलोक्यविद्भिर्मुनिभिरभिहितं लक्षणं यद्विशालं
दुर्ज्ञेयं तद्बहुत्वादपि विमलधिया किं पुनर्बुद्धिहीनैः।
तस्मादेतत् समासात् स्फुटमधुरपदं श्रूयतामश्वसंस्थं
वर्णावर्तप्रभाङ्गस्वरगतिसहितैः सत्त्वगन्धैरुपेतम्॥
रोमतौरक्केशवालैरसितहरिसितैस्तप्तहेमप्रभैश्च
कृष्णः शोणोपलक्षो हरिरिति कथिता मूलवर्णास्तुरङ्गाः।
ते चान्योन्यानुषङ्गात् पवनवशगता यान्ति भूयो बहुत्वं
निर्देशस्तेषु वाच्यो विमलपटुधिया द्रव्यसत्त्वानुरूपः॥ इति॥१॥
अथाशुभानां रोमावर्तानां लक्षणमाह—
अश्रुपातहनुगण्डहृद्गलप्रोथशङ्ककटिबस्तिजानुनि ।
मुष्कनाभिककुदे तथा गुदे सव्यकुक्षिचरणे तथा शुभाः ॥२॥
नेत्र के अधोभाग, हनु, मुख, कपोल, हृदय, गल (हृदय-कण्ठ की सन्धि),
प्रोथ (नासिका का अधोभाग), शङ्ख (कान के समीप), कटि, बस्ति (नाभि और
लिङ्ग का मध्य), जानु, अण्डकोश, नाभि, ककुद (बाहु के पृष्ठभाग में कृकाटिका के
समीप), गुदा, दक्षिण भाग का पेट, पाँव—इन अंगों में जिसके रोम का आवर्त हो,
वह घोड़ा अशुभ होता है॥२॥
अश्रुणः पातो यत्र सोऽश्रुपातः। चक्षुषोरधोभागः। हनुनी प्रसिद्धे। गण्डौ मुखगण्डौ।
हृद् हृदयम्। गलो हृत्कण्ठसन्धिः। प्रोथो नासाधोभागः। शङ्खौ कर्णनिकटे कटिः प्रसिद्धा।
बस्तिर्नाभिलिङ्गयोरन्तरम्। जानुर्जङ्घासन्धिः। एष्ववयवेषु स्थिता आवर्ताः। तथा मुष्कौ वृषणौ।
नाभिः प्रसिद्धा। ककुदं बाहुपृष्ठभागे कृकाटिकानिकटम्। गुदमपानस्थानम्। अन्ये अलुप
इति पठन्ति। अलुपं जत्रुगलसन्धिः। सव्यकुक्षिर्दक्षिणकुक्षिः। चरणाः सर्व एव पादाः।
एषु स्थानेषु ये आवर्ता गतास्ते सर्व एवाशुभाः। अत्र प्राण्यवयवत्वात् सर्वत्र समाहारः।
तथा च वररुचिः—
शङ्खभ्रूगण्डनासाहनुकटिककुदक्रोडकक्षासनस्थै-
र्मन्याहज्जानुकूर्चश्रवणगलगुदप्रोथकुक्ष्यश्रुपातैः ।
स्थूरास्फिक्काकसार्थस्त्रिकवृषणवहस्कन्धनाभ्यूरजातै-
रावर्त्तैरेवमेतैरशुभफलकरैर्वर्जनीयास्तुरङ्गाः ।। इति ।।२।।
अथ शुभावर्तानाह—
ये प्रपाणगलकर्णसंस्थिताः पृष्ठमध्यनयनोपरि स्थिताः ।
ओष्ठसक्थिभुजकुक्षिपार्श्वगास्ते ललाटसहिताः सुशोभनाः ॥३॥
प्रपाण (ऊपर के ओंठ के तल), कण्ठ, कान, पीठ के मध्य भाग, नेत्रों के
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA