बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 212, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें१८४ बृहत्संहिता
श्वेतो यः कृष्णचरणः कृष्णः श्वेतशफोऽपि वा।
पीतस्ताम्रेक्षणो मूर्ध्नि गले वा पृषतान्वितः।। इति।।६।।
अथ जटिललक्षणमाह—
यः कृष्णाण्डः श्वेतो मध्ये कृष्णेन भवति पट्टेन।
यो वा चरति सशब्दं मन्दं च स शोभनश्छागः ॥७॥
जिसका काला अण्डकोश हो, श्वेत वर्ण हो, मध्य भाग में काला पट्टा हो, जो चुगने
के समय शब्द करता हो या धीरे-धीरे चुगता हो—ऐसा सब छाग शुभ होता है। ऐसे
छाग को ‘जटिल’ कहते हैं।।७।।
यश्छागः कृष्णाण्डोऽसितवृषणः। श्वेतः शुक्लवर्णः। मध्ये मध्यभागे कृष्णेन पट्टेन
पर्याणाकृतिना युक्तो भवति स शुभः। यो वाऽजः सशब्दं शब्दसहितं मन्दमलसं च चरति
गच्छति स छागः शोभनश्च शस्तः। एषां लक्षणानामन्यतमलक्षणयुक्तो जटिलाख्यः। तथा
च गर्गः—
मन्दं सशब्दं चरति श्वेतः कृष्णाण्डसंयुतः।
मध्ये कृष्णेन पट्टेन युक्तो यः सोऽपि वृद्धिदः।। इति।।७।।
अथ वामनलक्षणमाह—
ऋष्यशिरोरुहपादो यो वा प्राक् पाण्डुरोऽपरे नीलः।
स भवति शुभकृच्छागः श्लोकश्चाप्यत्र गर्गोक्तः ॥८॥
जिसके ऋष्य (काला मृग) के समान शिर के बाल और पाँव हों या अगले भाग
में पाण्डुर वर्ण और पिछले भाग में नीला वर्ण हो, वह छाग शुभ होता है। इस छाग को
‘वामन’ कहते हैं। इसी प्रकार से गर्ग मुनि ने भी वामनसंज्ञक छाग का लक्षण स्वप्रणीत
श्लोक में बतलाया है।।८।।
ऋष्यशिरोरुहो नीलवर्णमूर्धा। ऋष्यः प्राणी स च लोके ऋक्ष इत्युच्यते। स च नील-
वर्णो भवति। तथा च व्यासमुनिः—
अश्वानृष्यसवर्णंस्तु हंसवर्णैर्हयोत्तमैः।
व्यामिश्रयद्रणे कर्णः पाण्डवाञ्छादयन् शरैः।।
तथा च—
ते हया बह्वशोभन्त विमिश्रा वातरंहसः।
सितासिता महावर्णा यथा व्योम्नि बलाहकाः।।
तस्मान्नीलशिरा नीलपादश्च सोऽपि शुभकृत्। यो वा प्राक् पूर्वभागे पाण्डुर ईषच्छुक्लः।
अपरे पश्चिमभागे नीलः सोऽपि शुभकृत् छागः। एषामन्यतमलक्षणयुक्तो वामनाख्यः।
तथा च गर्गः—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA