बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 211, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंछागलक्षणाध्यायः १८३
अन्यदप्याह—
मुण्डाः सर्वे शुभदाः सर्वसिताः सर्वकृष्णदेहाश्च।
अर्धासिताः सितार्धा धन्याः कपिलार्धकृष्णाश्च ॥४॥
बिना सींग वाले, सम्पूर्ण कृष्ण या श्वेत शरीर वाले, आधे काले और आधे श्वेत
वर्ण वाले, आधे पीले और आधे काले रंग वाले—ये सभी छाग शुभ होते हैं॥४॥
मुण्डाः शृङ्गरहिताः सर्वे निःशेषाश्छागाः शुभदाः, तथा सर्वसिताः सर्वशुक्लाश्च शुभदा
एव। सर्वकृष्णदेहाश्च समस्तासितशरीराश्च शुभदा एव, तथा अर्धासिता अर्धकृष्णाः सितार्धा
अर्धश्वेतास्ते सर्व एव धन्याः प्रशस्ताः, तथा अर्धकपिलाः कृष्णाश्च धन्या एव॥४॥
अधुना चतुर्णां कुट्टककुटिलजटिलवामनानां लक्षणं करोति। तत्रादावेव कुट्टकस्याह—
विचरति यूथस्याग्रे प्रथमं चाम्भोऽवगाहते योऽजः।
स शुभः सितमूर्धा वा मूर्धनि वा कृत्तिका यस्य ॥५॥
अपने यूथ के आगे चलने वाला, सबसे पहले पानी में घुसने वाला, श्वेत वर्ण के
शिर वाला या कृत्तिका नक्षत्र की तरह छः बिन्दुओं से युक्त मस्तक वाला छाग शुभ
होता है। ऐसे छाग को 'कुट्टक' कहते हैं॥५॥
योऽजश्छागो यूथस्य वृन्दस्याग्रे विचरति गच्छति प्रथममादौ वा योऽम्भो जलमवगाहते
गृह्णाति पिबति स शुभः शस्तः। अथवा सितमूर्धा श्वेतशिरा यः सोऽपि शुभः। अथवा
मूर्धनि मस्तके यस्य कृतिकास्तिलका भवन्ति। कृत्तिकानां षट्त्वात् षट्तिला इत्यर्थः।
एषामन्यतमलक्षणयुक्तः कुट्टकाख्यः। तथा च गर्गः—
यूथाग्रे यश्च चरति यश्चादौ स्पर्शयेज्जलम्।
मूर्ध्नि षट्तिलका यस्य सोऽजो यूथविवर्धनः॥ इति॥५॥
अथ कुटिलस्याह—
सपृषतकण्ठशिरा वा तिलपिष्टनिभश्च ताम्रदृक् शस्तः।
कृष्णचरणः सितो वा कृष्णो वा श्वेतचरणो यः ॥६॥
गले और मस्तक पर भिन्न वर्ण के बिन्दु वाले, तिलपिष्ट के समान श्वेत-पीत वर्ण
वाले, ताम्र के समान लाल नेत्र वाले, श्वेत शरीर और काले पाँव वाले या काले शरीर
और श्वेत पाँव वाले छाग शुभ होते हैं। ऐसे छाग को 'कुटिल' कहते हैं॥६॥
यश्च सपृषतकण्ठः पृषतास्तिलकास्ते कण्ठे गले यस्य। सपृषतशिरा वा तिलमूर्धा
वा। तिलपिष्टनिभस्तिलपिष्टसदृशवर्णः। शुक्लपीतव्यामिश्रवर्ण इत्यर्थः। ताम्रदृग्लोहितनेत्रः
स शस्तः शुभः। अथवा यः कृष्णचरणोऽसितपादः सितवर्णो वा यः सोऽपि शुभः। अथवा
यः कृष्णवर्णः श्वेतचरणः सितपादः सोऽपि शुभः। एषामन्यतमलक्षणयुक्तः कुटिलाख्यः।
तथा च गर्गः—