बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 213, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंछागललक्षणाध्यायः १८५
ऋष्यमूर्धा नीलपादः प्राग्भागे यश्च पाण्डुरः।
पश्चिमे नीलवर्णः स्यात् सोऽपि भर्तुर्विवृद्धिदः।।
अत्रास्मिन्नर्थे गर्गोक्तोऽयं श्लोको ज्ञापको यं साक्षात् पठति।।८।।
तं चाह—
कुट्टकः कुटिलश्चैव जटिलो वामनस्तथा।
ते चत्वारः श्रियः पुत्रा नालक्ष्मीके वसन्ति ते ॥९॥
कुट्टक, कुटिल, जटिल और वामन—ये चारो प्रकार के छाग लक्ष्मी के पुत्र हैं
और लक्ष्मीरहित देश में ये सभी निवास नहीं करते हैं।।९।।
पूर्वलक्षणोक्तः कुट्टकः कुटिलो वामनश्च तथा तेनैव प्रकारेणैते चत्वारश्छागाः श्रियः
पुत्रा लक्ष्मीसुताः। अलक्ष्मीके लक्ष्मीरहिते स्थाने न वसन्ति न स्थितिं कुर्वन्ति। सलक्ष्मीके
स्थाने निवसन्तीत्यर्थः।।९।।
एवं शुभानां छागानां लक्षणमुक्त्वाऽधुनाऽप्रशस्तानां लक्षणमाह—
अथाप्रशस्ताः खरतुल्यनादाः प्रदीप्तपुच्छाः कुनखा विवर्णाः।
निकृत्तकर्णा द्विपमस्तकाश्च भवन्ति ये चासिततालुजिह्वाः ॥१०॥
गदहे के समान शब्द करने वाले, गर्म या टेढ़ी पूँछ वाले, खराब नख वाले, खराब
वर्ण वाले, फटे कान वाले, हाथी के समान मस्तक वाले तथा काली तालु और जीभ
वाले छाग अशुभ होते हैं।।१०।।
अथानन्तरमप्रशस्ताश्छागा भवन्ति। कीदृशाः? खरतुल्यनादा गर्दभसदृशरवाः। प्रदीप्त-
पुच्छाः प्रदीप्तं पुच्छं लाङ्गूलं वक्रमत्युच्चं वा येषाम्। कुनखाः कुत्सितनखाः। विवर्णा विगत-
वर्णा अशुभवर्णाः। निकृत्तकर्णाः छिन्नश्रोत्राः। छिन्नानुरूपाभ्यां कर्णाभ्यां द्विपमस्तका गजसदृश-
मूर्धानः। ये चासिततालुजिह्वाः। कृष्णतालवः कृष्णरसना ये भवन्ति तेऽप्य-प्रशस्ताः।।१०।।
अथ शुभलक्षणान्याह—
वर्णैः प्रशस्तैर्मणिभिः प्रयुक्ता मुण्डाश्च ये ताम्रविलोचनाश्च।
ते पूजिता वेश्मनि मानवानां सौख्यानि कुर्वन्ति यशः श्रियञ्च ॥११॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां छागलक्षणं
नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ॥६५॥
उत्तम वर्ण वाले, मणियों से युत गले वाले, विना सींग वाले और लाल आँख
वाले छाग जिनके घर में रहते हैं, उनके सुख, यश और लक्ष्मी को बढ़ाते हैं।।११।।
इति 'विमला'हिन्दीटीकायां छागलक्षणाध्यायः पञ्चषष्टितमः ॥६५॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA