बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 208, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ कूर्मलक्षणाध्यायः
अथ कूर्मलक्षणं व्याख्यायते। तच्चाह—
स्फटिकरजतवर्णो नीलराजीविविचित्रः
कलशसदृशमूर्तिश्चारुवंशश्च कूर्मः ।
अरुणसमवपुर्वा सर्षपाकारचित्रः
सकलनृपमहत्त्वं मन्दिरस्थः करोति ॥१॥
स्फटिक या चाँदी के समान वर्ण वाला, नीली रेखाओं से चित्रित, कलश के
समान आकृति वाला, सुन्दर पीठ की हड्डी वाला, लाल वर्ण वाला या सरसों के समान
बिन्दुओं से चित्रित कछुआ राजा के महत्त्व को बढ़ाने वाला होता है॥१॥
यः कूर्मः स्फटिकवर्णः स्फटिकोपलाभः। रजतवर्णो रूप्याकृतिः। नीलाभिर्नीलवर्णाभी
राजीभीर्लेखाभिर्विचित्रो विचित्रितः। कलशसदृशमूर्तिः कुम्भतुल्यशरीरः। चारुवंशः, वंशः
पृष्ठास्थि चारु शोभनं यस्य। नात्युच्च इत्यर्थः। अथवारुणसमवपुर्लोहितशरीरः। सर्षपाकारैः
श्वेतैर्बिन्दुभिश्चित्रश्चित्रितः। स मन्दिरस्थो गृहे समवस्थितः सकलनृपाणां समस्तराजानां महत्त्वं
प्रभुत्वं महिमानं करोति। राजाधिराजतां करोतीत्यर्थः ॥१॥
अन्यदप्याह—
अञ्जनभृङ्गश्यामतनुर्वा बिन्दुविचित्रोऽव्यङ्गशरीरः ।
सर्पशिरा वा स्थूलगलो यः सोऽपि नृपाणां राष्ट्रविवृद्ध्यै ॥२॥
अञ्जन या भ्रमर के समान श्याम वर्ण वाला, बिन्दुओं से चित्रित, सम्पूर्ण अंग
वाला और मोटे गले वाला कछुआ राजाओं का राज्य बढ़ाने के लिये होता है॥२॥
अञ्जनं प्रसिद्धं कज्जलम्। भृङ्गो भ्रमरः। अञ्जनभृङ्गवत् श्यामा तनुः शरीरं यस्य।
बिन्दुविचित्रो बिन्दुभिस्तिलकैर्विचित्रितः। अव्यङ्गशरीरः, अव्यङ्गं परिपूर्णावयवं शरीरं देहो
यस्य। सर्पशिरा वा सर्पसदृशमूर्धा वा। यश्च स्थूलगलो विस्तीर्णकण्ठः। सोऽपि कूर्मो
नृपाणां राज्ञां राष्ट्रस्य विवृद्धये वर्धनाय भवति॥२॥
अन्यदप्याह—
वैदूर्यत्विट् स्थूलकण्ठस्त्रिकोणो गूढच्छिद्रश्चोरुवंशश्च शस्तः ।
क्रीडावाप्यां तोयपूर्णे मणौ वा कार्यः कूर्मो मङ्गलार्थं नरेन्द्रैः ॥३॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां कूर्मलक्षणं
नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः ॥६४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA