बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 201, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोलक्षणाध्यायः १७३
अन्यदप्याह—
घ्राणोद्देशे सवलिर्मार्जारमुखः सितश्च दक्षिणतः।
कमलोत्पललाक्षाभः सुवालधिर्वाजितुल्यजवः ॥१५॥
लम्बैर्वृषणैर्मेषोदरश्च संक्षिप्तवंक्षणक्रोडः।
ज्ञेयो भाराध्वसहो जवेऽश्वतुल्यश्च शस्तफलः ॥१६॥
जिसके नाक के समीप वलि हो, बिल्ली के समान मुख हो, दाहिना भाग सफेद
हो, कमल या लाख के समान कान्ति हो, अच्छी पूँछ हो, घोड़े के समान गति हो, लम्बे
अण्डकोश हों, भेड़ के समान पेट हो, पिछली जङ्घा और अण्डकोश का मध्य भाग
तथा अगली जङ्घाओं का मध्य भाग सङ्कुचित हो—ऐसा बैल भार उठाने में तथा चलने
में समर्थ होता है। साथ ही घोड़े के समान गति वाला बैल शुभ फल प्रदान करने वाला
होता है॥१५-१६॥
यश्च घ्राणोद्देशे नासायां सवलिर्वलियुक्तः। मार्जारमुखो बिडालतुल्यवदनः। दक्षिणतो
दक्षिणभागे सितः शुक्लवर्णः। कमलोत्पललाक्षाभः कमलं पद्मम्, उत्पलं नीलोत्पलम्,
लाक्षा प्रसिद्धा लोहितवर्णा। आसां सदृशी आभा कान्तिर्यस्य। सुवालधिः शोभनपुच्छवालः।
वाजितुल्यजवः, वाजी तुरगः, तत्तुल्यस्तत्सदृशो जवो वेगो यस्य। शीघ्रगतिरित्यर्थः।
लम्बैः प्रलम्बमानैर्वृषणैरण्डैर्युक्तः। मेषोदरश्च मेषोदराकारमुदरं यस्य। संक्षिप्तो वंक्षणः
क्रोडं च यस्य। पश्चिमजङ्घावृषणान्तरं वंक्षणशब्देनोच्यते। अमुमेवार्थं शालिहोत्र आह—
सक्थिजङ्घान्तरे पिण्डौ वंक्षणौ त्वभिनिर्दिशेत्।
अग्रजङ्घान्तरं क्रोड उच्यते वंक्षणाग्रगः।।
वंक्षणौ च क्रोडश्च वंक्षणक्रोडानि संक्षिप्तानि यस्य स वृषभो भारोद्वहनेऽध्वनि पथि
च सहः शक्तो ज्ञेयो ज्ञातव्यः। जवे वेगेऽश्वतुल्यस्तुरगसमः। जवो वेगो गतिरिति पर्यायः।
एवंविधः शस्तफलः शुभफलद इति॥१५-१६॥
अन्यदप्याह—
सितवर्णः पिङ्गाक्षस्ताम्रविषाणेक्षणो महावक्त्रः।
हंसो नाम शुभफलो यूथस्य विवर्धनः प्रोक्तः ॥१७॥
सफेद वर्ण वाला, ताम्र वर्ण के सींग और आँखों वाला तथा बड़े मुख वाला बैल
'हंस' संज्ञक होता है। यह बैल शुभ फल प्रदान करने वाला तथा यूथ को बढ़ाने वाला
होता है॥१७॥
यश्च सितवर्णः श्वेतवर्णः। पिङ्गाक्षः कपिलनेत्रः। ताम्रविषाणेक्षणः, ताम्रवर्णे लोहितवर्णे
विषाणे ईक्षणे नेत्रे च यस्य। महावक्त्रः स्थूलाननः, स हंसो नाम हंसाख्यः। शुभफलः
प्रशस्तफलः। यूथस्य वृन्दस्य विवर्धनो वृद्धिकरः, कथितः प्रोक्तः॥१७॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA