बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

[Page Header]
गोलक्षणाध्यायः १६९

---

अप्यशुभाः । याश्च करटकाः, करतो वर्णः कृष्णलोहित इत्यर्थः । खरसदृशवर्णाश्च न शुभदाः ।
या गावो दशदन्त्यः । सप्तदन्त्यः । चतुर्दन्त्यः । दश सप्त चत्वारो वा दन्ता यासां
ताः । प्रलम्बं लम्बमानं मुण्डं शृङ्गरहितमाननं मुखं यासाम् । विनतमस्पष्टं पृष्ठं मध्यं यासाम् ।
ह्रस्वानुच्चा स्थूला बृहती ग्रीवा शिरोधरा यासाम् । यवमध्या यवसदृशं मध्यं यासाम् ।
दारितखुराः प्रभग्नाः खुराः पादा यासाम् ।
श्यावाः श्याववर्णा अतिदीर्घा अत्यायामिनी जिह्वा रसना यासाम् । गुल्फैरतितनुभिरत्य-
ल्पैरतिबृहद्भिरतिस्थूलैर्वा अरूपैः । खुरोपरि गुल्फप्रदेशः । अतिककुदा बृहत्ककुद्युक्ताः ।
ककुदो ग्रीवान्ते पृष्ठभागेऽत्युच्चतरो भागः । कृशदेहा दुर्बलशरीराः । हीनाङ्ग्यः अधिकाङ्ग्यो
वा नेष्टा न शुभाः । तथा च पराशरः—
साश्रुणी लोचने यासां रूक्षाल्पे च न ताः शुभाः ।
चलच्चिपिटशृङ्गश्च करटाः खरसन्निभाः ।।
दशसप्तचतुर्दन्त्योऽलम्बवक्त्रा न ताः शुभाः ।
विषाणवर्जिता ह्रस्वा. पृष्ठमध्यातिसन्नताः ।।
ह्रस्वस्थूलगला याश्च यवमध्याः शुभा न ताः ।
भिन्नपादा बृहद्गुल्फा याश्च स्युस्तनुगुल्फकाः ।।
श्यावातिदीर्घजिह्वाश्च महत्ककुदसंयुताः ।
याश्चातिकृशदेहाश्च हीना अवयवैश्च याः ।।
न ताः शुभप्रदा गावो भर्तुर्यूथस्य नाशना ।। इति ।। २-४ ।।
अथ वृषभलक्षणमाह—
वृषभोऽप्येवं स्थूलातिलम्बवृषणः शिराततक्रोडः ।
स्थूलशिराचितगण्डस्त्रिस्थानं मेहते यश्च ।। ५ ।।
मार्जाराक्षः कपिलः करतो वा न शुभदो द्विजस्यैव ।
कृष्णोष्ठतालुजिह्वः श्वसनो यूथस्य घातकरः ।। ६ ।।
पूर्वकथित लक्षणों से युक्त बैल भी शुभ नहीं होता है। साथ ही मोटे और लम्बे
अण्डकोश वाला, शिराओं से व्याप्त पूर्व पादद्वय वाला, मोटी शिराओं से व्याप्त कपोल
वाला, तीन स्थानों से मेहन करने वाला (जिसके नेत्रों से आँसू एवं शिश्न से मूत्र और
पुरीष एक साथ गिरता हो वह), बिल्ली के समान नेत्र वाला, पीला और कृष्ण-
लोहित वर्ण वाला बैल ब्राह्मण को भी शुभ देने वाला नहीं होता है; फिर अन्य वर्णों की
तो बात ही क्या है? जिसके ओठ, तालु या जीभ काले हों और जो हाँफने वाला हो,
ऐसा बैल अपने यूथ का नाश करता है ।। ५-६ ।।
वृषभो दान्तोऽप्येवं लक्षणसंयुक्तः पूर्वोक्तलक्षणैः सास्त्राविलरूक्षाक्ष्य इत्यादिकैर्युक्तो
न शुभः, किन्तु विशेषणलक्षणानि । स्थूलातिलम्बवृषणः स्थूलावतिप्रमाणौ वृषणौ मुष्कौ