बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 191, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रतिमाप्रतिष्ठापनाध्यायः १६३
कुर्यात्। तत्र प्रतिमां भद्रासनकृतशीर्षोपधानपादां न्यसेत्, भद्रासनं राजासनं तत्र कृतशीर्षा-
स्थितमस्तकां तथोपधानपादामुपधानं शीर्षोपधानं तत्र कृतपादां न्यसेत्।।७।।
अन्यद्विधानमाह—
प्लक्षाश्वत्थोदुम्बरशिरीषवटसम्भवैः कषायजलैः।
मङ्गल्यसंज्ञिताभिः सर्वौषधिभिः कुशाद्याभिः ॥८॥
द्विपवृषभोद्धतपर्वतवल्मीकसरित्समागमतटेषु ।
पद्मसरःसु च मृद्भिः सपञ्चगव्यैश्च तीर्थजलैः ॥९॥
पूर्वशिरस्कां स्नातां सुवर्णरत्नाम्बुभिश्च ससुगन्धैः ।
नानातूर्यनिनादैः पुण्याहैर्वेदनिर्घोषैः ॥१०॥
पाकर, पीपल, सिरस और बड़ के पत्तों के काढ़े से; मंगलसंज्ञक ( जया, जयन्ती,
जीवन्ती, जीवपुत्री, पुनर्नवा, विष्णुक्रान्ता और लक्ष्मणा ) सर्वौषधियों से; हाथी और घोड़े
से उखाड़ी हुई पर्वत की, वल्मीक की, नदियों के संगमस्थान की और कमलयुत सरोवर
की मिट्टियों से; पञ्चगव्ययुत तीर्थ के जल से तथा सुवर्ण और रत्नों के जल से पूर्व दिशा
में शिर है जिसका, ऐसी प्रतिमा को स्नान करा कर सुगन्ध द्रव्य, अनेक प्रकार के तुरही
आदि वाद्य, पुण्याहवाचन और वेदध्वनियों से पूजा करनी चाहिये॥८-१०॥
प्लक्षः, अश्वत्थः, उदुम्बरः, शिरीषः, वट—एते सर्व एव वृक्षविशेषाः। एषां सम्भवैः
कषायजलैरेतत्पल्लवक्वथितपानीयैः, तथा मङ्गल्यसंज्ञिताभिः सर्वौषधिभिः। मङ्गल्यसंज्ञिताः
प्रशस्तनाम्यो याश्चौषध्यः। यथा—जया, जयन्ती, जीवन्ती, जीवपुत्री, पुनर्नवा, विष्णुक्रान्ता,
अभया, विश्वम्भरी, महामोदा, सहदेवी, पूर्णकोशा, शतावरी, सहस्रवीर्या लक्ष्मणा चेति,
ताभिः तथा कुशाद्याभिः, कुशा दर्भाः आद्याः प्रथमा यासामोषधीनां ताः कुशाद्याः। आदि-
ग्रहणाच्छद्वलाङ्कुरा ज्ञेयाः। एताभिरौषधिभिः।
द्विपो हस्ती, तेनोद्धृता या मृत्, वृषभो दान्तस्तेनोद्धृता या मृत्, पर्वतमृत्, वल्मीक-
मृत्, सरिन्नदी द्वयोर्द्वयोर्नद्योर्यत्र समागमः संयोगो मेलकस्तत्र तटेषु या मृत्, पद्मसरःसु
च मृद्भिः, पद्मैः कमलैः संयुक्तानि यानि च सरांसि, तेषु या मृदस्ताभिः, तीर्थजलैः पुण्यतीर्थ-
जलैः सपञ्चगव्यैः, पञ्चगव्यसहितैः; गोमयम्, गोमूत्रम्, क्षीरम्, दधि, सर्पिः, कुशोदकमिति।
एतैः प्रागुक्तैः प्रतिमां स्नाताम्, तथा ससुगन्धैः शोभनगन्धसंयुक्तैः सुवर्णरत्नाम्बुभिः
सुवर्णरत्नगर्भतोयैः स्नातां कृतस्नातां पूर्वशिरस्कां पूर्वस्यां दिशि शिरः कृत्वा न्यसेत्
स्थापयेत्, तथा नानाविधानां तूर्याणां निनादैः शब्दैः सह तथा पुण्याहैः पुण्याहशब्दै-
र्वेदनिर्घोषैर्वेदपदोद्गारैश्च सह॥८-१०॥
ततः किं कुर्यादित्याह—
ऐन्द्रयां दिशीन्द्रलिङ्गा मन्त्राः प्राग्दक्षिणेऽग्निलिङ्गाश्च ।
वक्तव्या द्विजमुख्यैः पूज्यास्ते दक्षिणाभिश्च ॥११॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA