बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 189, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ प्रतिमाप्रतिष्ठापनाध्यायः
अथ प्रतिमाप्रतिष्ठापनं व्याख्यायते। तत्रादावेवाधिवासने मण्डपस्य लक्षणमाह—
दिशि याम्यायां कुर्यादधिवासनमण्डपं बुधः प्राग्वा।
तोरणचतुष्टययुतं शस्तद्रुमपल्लवच्छन्नम् ॥१॥
पूर्वे भागे चित्राः स्रजः पताकाश्च मण्डपस्योक्ताः ।
आग्नेय्यां दिशि रक्ताः कृष्णाः स्युर्याम्यनैर्ऋत्योः ॥२॥
श्वेता दिश्यपरस्यां वायव्यां तु पाण्डुरा एव।
चित्राश्चोत्तरपार्श्वे पीताः पूर्वोत्तरे कार्याः ॥३॥
चार तोरणों से युत, प्रशस्त वृक्ष के पत्रों से आच्छादित अधिवासन ( संस्कारविशेष )
का मण्डप बनाना चाहिये। मण्डप के पूर्व भाग में अनेक वर्ण की पुष्पमाला और पताका
लगानी चाहिये तथा अग्निकोण में लाल, दक्षिण और नैर्ऋत्य कोण में काली, पश्चिम में
सफेद, वायव्य कोण में पाण्डुर ( कुछ सफेद ), उत्तर में अनेक वर्ण वाली और ईशान
कोण में पीली पुष्पमाला और पताका लगानी चाहिये॥१-३॥
बुधः पण्डितो याम्यायां दक्षिणस्यां प्राक् पूर्वस्यां वा अधिवासनमण्डपं कुर्यात्।
अधिवासनं संस्कारविशेषः। केचित् सौम्यायामिति पठन्ति। सौम्यायामुत्तरस्याम्। कीदृशं
मण्डपं तोरणचतुष्टययुतं चतुर्दिशं चतुर्भिस्तोरणैर्युक्तम्, शस्तानां प्रशस्तानां द्रुमाणां याज्ञिकानां
पल्लवैः पत्रैश्छन्नमाच्छादितं कुर्यात्।
मण्डपस्य पूर्वभागे पूर्वस्यां दिशि स्रजो मालाः पताकाश्च वैजयन्त्यश्चित्रा नानावर्णा
उक्ताः कथिताः। आग्नेय्यां पूर्वदक्षिणस्यां दिशि स्रजःपताका रक्ता लोहिताः। याम्यं दक्षिणं
नैर्ऋती दक्षिणपश्चिमा तयोर्याम्यनैर्ऋत्योः कृष्णा कृष्णवर्णाः॥२॥
अपरस्यां पश्चिमाया दिशि श्वेताः शुक्लवर्णाः कार्याः। वायव्यां पश्चिमोत्तरस्यां दिशि
पाण्डुरा ईषच्छुक्लाः। एवमुत्तरपार्श्वे उत्तरस्यां दिशि चित्रा नानावर्णाः। पूर्वोत्तरे ऐशाने स्रजः
पताकाश्च पीतवर्णाः कार्या इति॥१-३॥
अधुना प्रतिमायाः प्रविभागेन फलमाह—
आयुःश्रीबलजयदा दारुमयी मृण्मयी तथा प्रतिमा।
लोकहिताय मणिमयी सौवर्णी पुष्टिदा भवति ॥४॥
रजतमयी कीर्तिकरी प्रजाविवृद्धिं करोति ताम्रमयी।
भूलाभं तु महान्तं शैली प्रतिमाथवा लिङ्गम् ॥५॥
बृ० सं० द्वि० ११