बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

१५४ बृहत्संहिता
तादृक् कृतं चिह्नं लक्षणं यस्य। यथा ब्रह्मणो यल्लिङ्गम् 'ब्रह्माकमण्डलुकरश्चतुर्मुखः
पङ्कजासनस्थश्च' इति ब्राह्मी कार्या। 'कार्योऽष्टभुजो भगवान्' इति वैष्णवी। 'शम्भोः
शिरसीन्दुकला' इति रौद्र्यः कार्याः। 'स्कन्दः कुमाररूपः' इति कौमार्यः। 'शुक्लश्चतुर्विषाणो
द्विपो महेन्द्रस्य वज्रपाणित्वम्' इत्यैन्द्र्यः। 'दण्डी यमो महिषगः' इति याम्यः। 'हंसारूढः
पाशभृद्वरुणः' इति वारुण्यः। 'नरवाहनः कुबेरः' इति कौबेर्यः। एवमन्यासां नारसिंहिवाराहिवै-
नायकीनामप्यूह्यम्; किन्तु तासां स्तनशोभा मध्यक्षामता नितम्बवैपुल्यं कार्यम्, येन
प्रकारेण स्त्रीरूपस्य शोभा जायत इति। रेवन्तोऽर्कतनयोऽश्वारूढः कार्यः। अश्वस्तुरगः
तत्रारूढस्तदुपरि स्थित इत्यर्थः। तथा मृगया मृगवधस्तत्क्रीडादिपरिवार इति। यः परिवारः
स मृगयायुक्तः क्रीडायुक्तः। आदिग्रहणादश्ववाहने तत्परीक्षणं तदन्वेषणादि।।५६।।
अथ यमवरुणकुबेरलक्षणमाह—
दण्डी यमो महिषगो हंसारूढश्च पाशभृद्वरुणः।
नरवाहनः कुबेरो वामकिरीटी बृहत्कुक्षिः ।।५७।।
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां प्रतिमालक्षणं
नामाष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।।५८।।
यम की प्रतिमा को हाथ में दण्ड देकर भैंस पर चढ़ाना चाहिये। वरुण की प्रतिमा
को हंस पर चढ़ा कर हाथ में पाश धारण कराना चाहिये। कुबेर की प्रतिमा मनुष्य पर
चढ़ी हुई, बायीं ओर झुकी हुई किरीट वाली और बड़े उदर वाली बनानी चाहिये।।५७।।
यमः प्रेतपतिर्दण्डी दण्डहस्तो महिषारूढश्च कार्यः। वरुणोऽपाम्पतिः, हंसारूढः
हंसः पक्षी तस्मिन्नारूढस्तस्योपरि स्थितः, पाशभृत् पाशहस्तः कार्यः। कुबेरो वैश्रवणो
नरवाहनो मनुष्यारूढः। खरवाहन इति केचित् पठन्ति। वामकिरीटी वामभागे किरीटी
मुकुटं यस्य। बृहत्कुक्षिर्विस्तीर्णकुक्षिः कार्यः। अत्र प्रतिमालक्षणं देवानां देवतानां यल्लक्षण-
माचार्येणोक्तं तेषां लोकप्रसिद्धा यथा यथा शरीरशोभा भवति, तथा तथोक्तवत्प्रतिमा कार्या
लक्षणज्ञैः, स्वैरङ्गुलप्रमाणैरित्यादि यदुक्तं तत्सर्वं कार्यमिति। तथा च काश्यपः—
एकदंष्ट्रो गजमुखश्चतुर्बाहुर्विनायकः।
लम्बोदरः स्थूलदेहो नेत्रत्रयविभूषितः।।
नवकुवलयकान्तिमक्षमालां कमलकमण्डलुदर्पणाक्षहस्ताम्।
प्रणमतवरपीनपीठपद्मासनसुखितां परमेश्वरीं वितस्ताम्।।
ब्रह्मा चतुर्मुखो दण्डी कृष्णाजिनकमण्डली।
विष्णुश्चतुर्भुजः शार्ङ्गी शङ्खचक्रगदाधरः।
श्रीवत्साङ्कः पीतवासा वनमालाविभूषितः।।
नरसिंहः स्थूलदेहो रोमावर्तविभूषितः।
उद्घाटितमुखः स्रग्वी वह्निकान्तिर्बृहद्भुजः।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA