सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 179, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 179

प्रतिमालक्षणाध्यायः १५१
जानु तक लम्बी भुजाओं से युत, श्रीवत्स-चिह्न से शोभित, शान्त, दिगम्बर, तरुण
और सुन्दर जिन की प्रतिमा बनानी चाहिये ।।४५।।
अर्हतां देवो जिन आजानुलम्बबाहुः कार्यः । जानुसम्प्राप्तहस्तः । श्रीवत्साङ्कः श्रीवत्स-
मङ्कं चिह्नविशेषो यस्य सः । प्रशान्तमूर्तिर्जितेन्द्रियो रागद्वेषरहितः । दिग्वासा नग्नः । तरुणो
यौवनोपेतः । रूपवान् सुशोभनवपुः ।।४५।।
अथ भगवतो भास्करस्य लक्षणमाह—
नासाललाटजङ्घोरुगण्डवक्षांसि चोन्नतानि रवेः ।
कुर्यादुदीच्यवेषं गूढं पादादुरो यावत् ।।४६।।
बिभ्राणः स्वकररुहे बाहुभ्यां पङ्कजे मुकुटधारी ।
कुण्डलभूषितवदनः प्रलम्बहारो वियद्वृतः ।।४७।।
कमलोदरद्युतिमुखः कञ्चुकगुप्तः स्मितप्रसन्नमुखः ।
रत्नोज्ज्वलप्रभामण्डलश्च कर्तुः शुभकरोऽर्कः ।।४८।।
सूर्य की प्रतिमा के नासिका, ललाट, जङ्घा, ऊरु, गाल और वक्षःस्थल ऊँचा,
उत्तर देशवासियों की तरह वेष, पाँव से लेकर छाती तक चोलक से गुप्त, दोनों भुजाओं
में दो नखरूप कमलों से युत, शर पर मुकुट, कानों में कुण्डल, गले में वियद्र-
( सारसन )-युक्त हार, कमलोदर के समान मुखकान्ति, कञ्चुक से आच्छादित शरीर,
ईषद हास्ययुक्त प्रसन्न मुख और रत्नों से दीप्यमान कान्ति बनानी चाहिये। इस तरह बना
हुआ सूर्य बनाने वाले के लिये शुभकारक होता है।।४६-४८।।
नासाललाटेति । रवेरादित्यस्य नासा नासिका, ललाटं मुखाग्रम्, जङ्घे ऊरू, गण्डो
मुखगण्डः, वक्ष उरःप्रदेशः—एतान्युन्नतानि उच्चानि। उदीच्यवेषमुत्तरपथवेषं कुर्यात्।
उदग्वेषमित्यर्थः । पादात् प्रभृत्यूरो वक्षो यावत् । गूढं चोलकगुप्तम्।
बिभ्राण इति । स्वकररुहे स्वनखे बाहुभ्यां पङ्कजे कमले बिभ्राणः । सहजनखस्य
करे लग्नत्वात् सपत्रभागस्य बाहोर्नालत्वाच्च कमले बिभ्राणः । मुकुटधारी मुकुटं मौलिं
तं च धारयति। कुण्डलभूषितवदनः, कुण्डलाभ्यां कर्णाभरणाभ्यां भूषितमलङ्कृतं वदनं
मुखं यस्य। प्रलम्बोऽतिदीर्घो हारो मुक्ताहारो यस्य। वियद्रं सारसनं तेन वृतः संयुक्तः।
कमलं पद्मं तस्योदरमभ्यन्तरं तद्वद्द्युतिः कान्तिर्मुखे वदने यस्य। कञ्चुकः प्रसिद्धस्तेन
गुप्त आच्छादितः। स्मितं हसितं प्रसन्नं सौम्यमतिशोभनं मुखं वक्त्रं यस्य। रत्नैर्मणिविशेषै-
रुज्ज्वलो दीप्यमानः प्रभामण्डलः कान्तिसमूहो यस्य। एवंविधोऽर्क आदित्यः कर्तुः शुभकरः
श्रेयःप्रदः ।।४६-४८।।
अथार्कमुद्दिश्य सर्वप्रतिमानां शुभाशुभमाह—
सौम्या तु हस्तमात्रा वसुदा हस्तद्वयोच्छ्रिता प्रतिमा ।
क्षेमसुभिक्षाय भवेत् त्रिचतुर्हस्तप्रमाणा या ।।४९।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA