बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 177, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रतिमालक्षणाध्यायः १४९
एकानंशेति। बलदेवकृष्णयोर्हलधरवासुदेवयोर्मध्ये अन्तरे एकानंशाभिधाना देवी
देवता कार्या विधेया। कीदृशी? कटिसंस्थितवामकरा कटिसंस्थितो वामकरो वामहस्तो
यस्याः। इतरेण दक्षिणे सरोजं पद्ममुद्वहन्ती धारयन्ती कार्या—इति।
अथ चतुर्भुजा क्रियते तदा तस्या वामकरयोरेकस्मिन् पुस्तकं द्वितीये कमलं पद्मम्।
दक्षिणभागे द्वयोः करयोरेकस्मिन्नर्थिषु वरदो द्वितीयेऽक्षसूत्रम्। उत्तानोऽधोऽङ्गुलिर्हस्तो वरदः।
वामेऽथाष्टभुजाया इति। अथाऽष्टभुजा क्रियते तदा तस्य वामहस्तचतुष्के एकस्मिन्
कमण्डलुः। द्वितीये चापं धनुः। तृतीये अम्बुजं पद्मम्। चतुर्थे शास्त्रं पुस्तकम्। सव्ये दक्षिणभागे
एको हस्तो वरदः। द्वितीये शरः। तृतीये दर्पणमादर्शः। चतुर्थे अक्षसूत्रमिति।।३७-३९।।
अथ शाम्बप्रद्युम्नलक्षणमाह—
शाम्बश्च गदाहस्तः प्रद्युम्नश्चापभृत् सुरूपश्च।
अनयोः स्त्रियौ च कार्ये खेटकनिस्रिंशधारिण्यौ ।।४०।।
शाम्ब की प्रतिमा को गदा और प्रद्युम्न की प्रतिमा को धनुष धारण कराना चाहिये।
इन दोनों प्रतिमाओं को द्विभुज तथा सुन्दर बनाना चाहिये तथा इन दोनों के ही स्त्रियों की
भी प्रतिमा बनानी चाहिये, जिनके हाथों में खेटक ( फर ) और खड्ग धारण कराना
चाहिये।।४०।।
शाम्बो द्विभुजो गदाहस्तश्च कार्यः। प्रद्युम्नः कामदेवश्चापभृद्धनुः शरहस्तः। सुरूपः
शोभनरूपश्च। अनयोर्द्वयोः शाम्बप्रद्युम्नयोः स्त्रियौ कार्ये। कीदृश्यौ? खेटकनिस्रिंशधारिण्यौ,
खेटकः फरः, निस्रिंशः खड्गः, तौ धारयन्त्यौ।।४०।।
अथ ब्रह्मणः कुमारस्य च लक्षणमाह—
ब्रह्मा कमण्डलुकरश्चतुर्मुखः पङ्कजासनस्थश्च।
स्कन्दः कुमाररूपः शक्तिधरो बर्हिकेतुश्च ।।४१।।
ब्रह्मा की मूर्ति के एक हाथ में कमण्डलु धारण कराकर उसको चार मुख वाला
बनाना चाहिये और उसे कमलपुष्प के आसन पर बैठाना चाहिये। कार्तिकेय को बालक
के स्वरूप का बनाना चाहिये एवं उनके हाथ में शक्ति ( वर्छी ) और मयूरयुक्त ध्वजा
धारण कराना चाहिये।।४१।।
ब्रह्मा पितामहः कमण्डलुकरः कमण्डलुहस्तश्चतुर्मुखश्चतुर्वक्त्रश्च, पङ्कजासनस्थश्च
पङ्कजासने पद्मासने स्थितः। स्कन्दः कार्तिकेयः कुमाररूपो बालरूपः। शक्तिधरः शक्ति-
मायुधविशेषं धारयति। बर्हिकेतुर्मयूरध्वजः।।४१।।
अथेन्द्रलक्षणमाह—
शुक्लश्चतुर्विषाणो द्विपो महेन्द्रस्य वज्रपाणित्वम्।
तिर्यग् ललाटसंस्थं तृतीयमपि लोचनं चिह्नम् ।।४२।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA