अथ वृक्षायुर्वेदाध्यायः

अथ वृक्षायुर्वेदाध्यायो व्याख्यायते। तत्रादावेव प्रयोजनप्रदर्शनार्थमाह—
प्रान्तच्छायाविनिर्मुक्ता न मनोज्ञा जलाशयाः ।
यस्मादतो जलप्रान्तेष्वारामान् विनिवेशयेत् ॥१॥
वापी, कूप, तालाब आदि जलाशयों के प्रान्त छायारहित हों तो सुन्दर नहीं होता;
अतः जलाशयों के किनारे पर बागीचा लगाना चाहिये ॥१॥
यस्माज्जलाशया उदकाधारा वापीकूपतडागाः, प्रान्तच्छायाविनिर्मुक्ताः पर्यन्तच्छायावि-
रहिता मनोज्ञाश्चित्ताह्लादका न भवन्ति। अतस्तस्माज्जलप्रान्तेषूदकपर्येन्तेष्वारामान् विशेषेण
विनिवेशयेत् कारयेत्। आरमन्तेऽस्मिन्नित्यारामो वृक्षवाटिकेत्यर्थः ॥१॥
अथ तत्र भूर्लक्षणमाह—
मृद्वी भूः सर्ववृक्षाणां हिता तस्यां तिलान् वपेत् ।
पुष्पितांस्तांश्च मृद्नीयात् कर्मैतत् प्रथमं भुवः ॥२॥
सभी वृक्षों के लिये कोमल भूमि अच्छी होती है। जिस भूमि में बागीचा लगाना
हो, उसमें पहले तिल बोना चाहिये और जब वे तिल फूल जायें तब उनको उसी भूमि
में मर्दन कर देना चाहिये। यह भूमि का प्रथम कर्म है॥२॥
सर्ववृक्षाणां मृद्वी मधुरा कोमला भूः अवनिः हिता हितवहा शोभनेत्यर्थः। तस्यां
भूमौ प्रथमं तिलान् वपेद् उप्यात्। तांस्तिलान् पुष्पितान् सञ्जातकुसुमान् मृद्नीयादुपमर्दयेत्।
एतद्भुवो भूमेः प्रथममादौ कर्म कार्यम्। तथा च काश्यपः—
दूर्वावीरणसंयुक्ताः सानूपा मृदुमृत्तिकाः।
तत्र वाप्यः शुभा वृक्षाः सुगन्धिफलशाखिनः।। इति ॥२॥
अधुना प्रथमारोप्यान् वृक्षानाह—
अरिष्टाशोकपुन्नागशिरीषाः सप्रियङ्गवः ।
मङ्गल्याः पूर्वमारामे रोपणीया गृहेषु वा ॥३॥
पहले बागीचे या घर के समीप में शुभ करने वाले निम्ब, अशोक, पुन्नाग, शिरीष,
प्रियङ्गु ( ककुनी = कौनी )—इन वृक्षों को लगाना चाहिये ॥३॥
अरिष्टः, अशोकः, पुन्नागः, शिरीषः—एते वृक्षविशेषाः। किम्भूताः? सप्रियङ्गवः
प्रियङ्गुवृक्षेण सहिताः, मङ्गल्याः प्रशस्ताः पूर्वं प्रथममारामे रोपणीयाः। गृहेषु वा पूर्वं
प्रथमं गृहेषु रोपणीयाः। तथा च काश्यपः—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA