बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 139, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंवृक्षायुर्वेदाध्यायः १११
अशोकचम्पकारिष्टपुन्नागाश्च प्रियङ्गवः।
शिरीषोदुम्बराः श्रेष्ठाः पारिजातकमेव च।।
एते वृक्षाः शुभा ज्ञेयाः प्रथमं तांश्च रोपयेत्।
देवालये तथोद्याने गृहेषूपवनेषु च।। इति।।३।।
अधुना काण्डरोप्याणां विधानमाह—
पनसाशोककदलीजम्बूलकुचदाडिमाः ।
द्राक्षापालीवताश्चैव बीजपूरातिमुक्तकाः ॥४॥
एते द्रुमाः काण्डरोप्या गोमयेन प्रलेपिताः ।
मूलोच्छेदेऽथवा स्कन्धे रोपणीयाः परं ततः ॥५॥
कटहल, अशोक, केला, जामुन, बडहर, दाडिम, दाख, पालीवत, बिजौरा,
अतिमुक्तक—इन वृक्षों की शाखाओं को लेकर गोबर से लीप कर कटे हुये विजातीय
वृक्ष की मूल या शाखा पर लगाना चाहिये। यही कलम लगाने का प्रकार है।।४-५।।
पनसः। अशोकः। कदली। जम्बूः। लकुचः। दाडिमः। द्राक्षा। मृद्वी। पालीवतश्चोचः।
बीजपूरो मातुलुङ्गः। अतिमुक्तकः—एते पनसादयो द्रुमा वृक्षाः काण्डरोप्याः। काण्डाः
शाखास्तान् गोमयेन प्रलिप्य रोपयेत्। ततोऽनन्तरं परं प्रकृष्टं मूलोच्छेदे अथवा स्कन्धे
रोपणीयाः। अन्यवृक्षस्य मूलोच्छेदं कृत्वा तस्य छिन्नमूलस्योपरि विजातीयो वृक्षो रोपणीयः।
अथवा स्कन्धादर्द्धादन्यवृक्षं छित्त्वा तस्य स्कन्धमुत्कीर्य विजातीयो वृक्षो रोपणीयः। तत्र
मृत्तिकाश्लेषं दापयेदिति। तथा च काश्यपः—
द्राक्षातिमुक्तको जम्बूबीजपूरकदाडिमाः।
कदलीबहुलाशोकाः काण्डरोप्याश्च वापयेत्।।
अन्येऽपि शाखिनो ये च पुष्पिताः फलितास्तथा।
गोमयेन प्रलिप्ताश्च रोपणीया विवृद्धये।। इति।।४-५।।
अथ वृक्षाणां कालनियमार्थमाह—
अजातशाखान् शिशिरे जातशाखान् हिमागमे ।
वर्षागमे च सुस्कन्धान् यथादिक्स्थान् प्ररोपयेत् ॥६॥
अजातशाखा अर्थात् कलमी से भिन्न वृक्षों को शिशिर (माघ-फाल्गुन) में,
कलमी वृक्षों को हेमन्त (मार्गशीर्ष-पौष) में और लम्बी-लम्बी शाखा वाले वृक्षों को
वर्षा (श्रावण-भाद्र) में लगाना चाहिये।।६।।
अजातशाखानजातलताङ्कुरान् वृक्षान् शिशिरे माघे फाल्गुने च रोपयेत्। जातशाखान्
हिमागमे हेमन्ते मार्गशीर्षे पौषे च रोपयेत्। सुस्कन्धान् महाशाखायुक्तान् वर्षागमे प्रावृट्काले
श्रावणे भाद्रपदे च रोपयेत्। केचित् ‘जातशाखान् घनागमे वर्षागर्भे च सुस्कन्धान्’ इति
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA