बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 133, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंदकार्गलाध्यायः १०५
अधुना शिलानां विदारणार्थमाह—
भेदं यदा नैति शिला तदानीं पलाशकाष्ठैः सह तिन्दुकानाम् ।
प्रज्वालयित्वानलमग्निवर्णां सुधाम्बुसिक्ता प्रविदारमेति ॥११२॥
यदि कूप आदि खोदने के समय पत्थर निकल जाय और वह आसानी से न फूट
सके तो उसके ऊपर ढाक और तेन्दु की लकड़ी जला कर आग के समान लाल बना
कर उसके ऊपर चूने की कली से मिश्रित जल का छिड़काव करने से वह शिला फूट
जाती है॥११२॥
शिला विदार्यमाणा यदा भेदं नैति न याति तदानीं तस्मिन् काले किं कुर्यात्?
उच्यते—पलाशकाष्ठैः सह तिन्दुकानां वृक्षविशेषाणां काष्ठानि दारूणि प्रज्वालयित्वाऽनल-
मग्निं शिलापृष्ठगतं शिलां हुताशनवर्णामग्निवर्णां कृत्वा सुधाम्बुसिक्ता सुधा क्षीरं तत्सं-
युक्तेनाम्बुना जलेन सिक्ता संसेचिता प्रविदारमेति भेदमेति भेदमायाति।।११२।।
अन्यदप्याह—
तोयं शृतं मोक्षकभस्मना वा यत्सप्तकृत्वः परिषेचनं तत् ।
कार्यं शरक्षारयुतं शिलायाः प्रस्फोटनं वह्निवितापितायाः ॥११३॥
मोक्षक ( काली पाढरि ) वृक्ष की लकड़ी का भस्म मिलाकर जल को गर्म करे
और फिर उसमें शर के वृक्ष का भस्म मिलावे; बाद में अग्नि से तपाई हुई शिला पर
उसे सात बार छिड़कने से शिला फूट जाती है॥११३॥
मोक्षको वृक्षः। यश्च मणीवकमिति प्रसिद्धः। तोयं जलम्। मोक्षकभस्मना यत्तोयं
जलं शृतं क्वथितं तच्छरक्षारयुतं शरभस्मना संयुक्तं कृत्वा तेन वह्निवितापितायाः पूर्वोक्त-
विधानेनाग्निसन्तप्तायाः सप्तकृत्वः सप्तवारं परिषेचनं कार्यं सन्ताप्य ततः परिषेचनं कार्यम्।
ततस्तस्याः प्रस्फोटनं भेदनं भवति।।११३।।
अन्यदपि शिलाभेदनमाह—
तक्रकाञ्जिकसुराः सकुलत्था योजितानि बदराणि च तस्मिन् ।
सप्तरात्रमुषितान्यभितप्तां दारयन्ति हि शिलां परिषेकैः ॥११४॥
छाछ, काँजी, मद्य, कुलथी—इन सबको मिलाकर एक बरतन में सात रात तक
छोड़ दे, बाद में अग्नि से तपाई हुई शिला पर उसे बार-बार छिड़कने से शिला फूट
जाती है॥११४॥
तक्रं मथितं काञ्जिकं सौवीरम्। सुरा प्रसिद्धा। एताः सकुलत्थाः कुलत्थसहिताः।
तस्मिन् बदराणि बदरिफलानि च योजितानि मध्ये प्रक्षिप्तानि। एतानि सर्वाणि सप्तरात्र-
मुषितानि परिषेकैः प्रसेकैरभितप्तामभिसन्तापितां प्राग्विधिना शिलां विदारयन्ति स्फोट-
यन्ति।।११४।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA