सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 132, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 132

१०४ बृहत्संहिता
ऊँट या गदहे के समान वर्ण वाला, अङ्गुष्ठिका वृक्ष के समान नीला, सूर्य या अग्नि के
समान वर्ण वाला पत्थर जहाँ पर हो, वहाँ पर जल नहीं होता है ।।१०९।।
या च शिला ताम्रैस्ताम्रवर्णैः, पृषतैस्तिलकैः, तथा विचित्रैर्नानावर्णैस्तिलकैः समेता
संयुक्ता, तथा चापाण्डुरा पाण्डुवर्णा। भस्मन उष्ट्रस्य करभस्य खरस्य गर्दभस्य चानुरूपा
तत्सदृशवर्णा। भृङ्गोपमा भ्रमरसदृशवर्णा। अङ्गुष्ठिका विटपविशेषः, तत्पुष्पसदृशी वा।
नीललोहितेत्यर्थः। सूर्यस्यादित्यस्याग्नेश्च सदृशवर्णा या शिला सा वितोया जलरहिता
भवति ।।१०९।।
अन्यदप्याह—
चन्द्रातपस्फटिकमौक्तिकहेमरूपा
याश्चेन्द्रनीलमणिहिङ्गुलकाञ्जनाभाः ।
सूर्योदयांशुहरितालनिभाश्च याः स्यु-
स्ताः शोभना मुनिवचोऽत्र च वृत्तमेतत् ।।११०।।
चन्द्रकिरण, स्फटिक, मोती, सोना, इन्द्रनील मणि, सिंगरफ, अञ्जन, उदयकालिक
सूर्यकिरण और हरिताल के समान रंग वाला पत्थर शुभ होता है। अब यहाँ इसके बाद
ये वक्ष्यमाण वृत्तान्त मुनिकथित हैं।।११०।।
याः शिलाश्चन्द्रातपस्य चन्द्रप्रभायाः स्फटिकस्य स्फटिकमणेः। मौक्तिकस्य च मुक्ता-
हारस्य च वा। हेम्नः सुवर्णस्य च याः समानरूपाः सदृशवर्णाः। याश्च शिला इन्द्रनीलस्य
मणेः। हिङ्गुलकस्य हिङ्गुलकमिति रक्तवर्णमिति यत् प्रसिद्धम्। अञ्जनं कज्जलमतिकृष्णः।
एतेषां सदृशी आभा कान्तिर्यासां तथा। याश्च सूर्योदयांशुनिभाः। सूर्यस्यादित्यस्योदयकाले
यादृशा अंशवो रश्मयो दृश्यन्ते तत्तुल्यवर्णा अतिरोहिता इत्यर्थः। याश्च हरितालनिभाः
स्युर्भवेयुः। ताः सर्वाः शोभनाः। अत्रास्मिन् प्रकरणे एतद्वक्ष्यमाणं वृत्तं मुनिवचः ऋषेर्वाक्य-
मित्यनेनागममनुसृतं भवतीति ।।११०।।
ततश्च मुनिवचनमाह—
एता ह्यभेद्याश्च शिलाः शिवाश्च यक्षैश्च नागैश्च सदाभिजुष्टाः ।
येषां च राष्ट्रेषु भवन्ति राज्ञां तेषामवृष्टिर्न भवेत् कदाचित् ।।१११।।
पूर्वकथित समस्त शुभ शिलायें कल्याण करने वाली होती हैं एवं वे सदा ही यक्षों
और नागों से सेवित रहती हैं। जिनके राज्य में ये शिलायें होती हैं, उनके यहाँ कभी भी
अवृष्टि नहीं होती।।१११।।
एताः शिलाः सर्वा अभेद्या निर्विदार्याः। यतः शिवाः श्रेयस्कर्यः सदा सर्वकालं
यक्षैर्देवयोनिभिर्नागैश्चाभिजुष्टाः सेविता येषां राज्ञां नृपाणां राष्ट्रेषु देशेषु भवन्ति, तेषां कदा-
चिदप्यवृष्टिर्न भवेत्, नित्यमेवेन्द्रस्तेषु वर्षतीत्यर्थः।।१११।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA