सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 109, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 109

दकार्गलाध्यायः ८१
पुरुषार्धे मण्डूको हरितो हरितालसन्निभा भूश्च।
पाषाणोऽभ्रनिकाशः सौम्या च शिरा शुभाम्बुवहा ॥३०॥
यदि वल्मीक से युक्त सप्तपर्ण वृक्ष हो तो उससे एक हाथ उत्तर पाँच पुरुष नीचे
जल कहना चाहिये। जहाँ पर भी वक्ष्यमाण चिह्न मिलते हैं; जैसे—आधा पुरुष नीचे
हरा मेढ़क, उसके बाद हरताल के समान पीली भूमि, उसके नीचे मेघ के समान काला
पत्थर और उसके नीचे मधुर जल वाली उत्तरवाहिनी शिरा निकलती है॥२९-३०॥
सप्तपर्णो वृक्षविशेषः। स च यदि वल्मीकसंयुतो भवति तदुत्तरे तस्मात् सप्तपर्णादुत्तरे
उत्तरस्यां दिशि हस्तात् परतः पञ्चभिः पुरुषैरधस्तोयं वाच्यम्। चिह्नानि वक्ष्यमाणानि भवन्ति।
पुरुषेऽर्धे हरितः शुकवर्णो मण्डूको दर्दुरः। तथाऽत्र हरितालसन्निभा हरितालवर्णा
भूर्वनिर्भवति। अभ्रनिकाशोऽभ्रसदृशो मेघाभः कृष्णः पाषाणोऽश्मा। ततः सौम्योत्तरा च
शिरा शुभाम्बुवहा मृष्टजलवाहिनी भवति। तथा च सारस्वतः—
भुजङ्गगृहसंयुक्तो यत्र स्यात् सप्तपर्णकः।
ततः सौम्ये हस्तमात्रात् पञ्चभिः पुरुषैरधः।।
वाच्यं जलं नराधे तु मण्डूको हरितो भवेत्।
हरितालनिभा भूश्च मेघाभोऽश्मा ततः शिरा।।
उत्तरा सुजला ज्ञेया दीर्घा मृष्टाम्बुवाहिनी।। इति।।२९-३०।।
अन्यदप्याह—
सर्वेषां वृक्षाणामधः स्थितो दर्दुरो यदा दृश्यः।
तस्माद्धस्ते तोयं चतुर्भिरर्धाधिकैः पुरुषैः ॥३१॥
पुरुषे तु भवति नकुलो नीला मृत्पीतिका ततः श्वेता।
दर्दुरसमानरूपः पाषाणो दृश्यते चात्र ॥३२॥
जिस-किसी वृक्ष के मूल में मेढ़क दिखाई दे, उस वृक्ष से एक हाथ आगे उत्तर
दिशा में साढ़े चार पुरुष नीचे जल होता है। यहाँ पर खोदने के समय एक पुरुष नीचे
नेवला, उसके नीचे क्रम से नीली, पीली तथा सफेद मिट्टी, उसके नीचे मेढक के सदृश
पत्थर और उसके नीचे जल निकलता है।।३१-३२।।
सर्वेषां वृक्षाणामशेषाणां तरूणां येषां केषाञ्चिदधः स्थितो मूले समवस्थितो दर्दुरो
मण्डूको दृश्यते, ततस्तस्माद्वृक्षादुत्तरस्यां दिशि हस्ते तोयमधश्चतुर्भिरर्धाधिकैः पुरुषैः सार्धै-
श्चतुर्भिर्नरैर्भवति।
अत्र चिह्नानि—पुरुषे खाते नकुलो भवति, ततो नीला मृत्, ततः पीता। ततः श्वेता
मृत्, ततो दर्दुरसमानरूपो मण्डूकसदृशः पाषाणोऽत्र दृश्यते तदधस्तोयम्। तथा च
सारस्वतः—
बृ० भ० द्वि०-६
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA