सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 108, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 108

८० बृहत्संहिता
श्वेतो विश्वम्भरकः प्रथमे पुरुषे तु कुङ्कुमाभोऽश्मा।
अपरस्यां दिशि च शिरा नश्यति वर्षत्रयेऽतीते ॥२६॥
यदि बहेड़े के वृक्ष से पश्चिम दिशा में वल्मीक हो तो उस वृक्ष से उत्तर दिशा में
साढ़े चार पुरुष नीचे शिरा होती है। यहाँ पर खोदने के समय एक पुरुष नीचे श्वेत रंग
का विश्वम्भरक (प्राणिविशेष) दिखाई देता है। उसके नीचे केशर के रंग का पत्थर
और उसके नीचे पश्चिम दिशा को बहने वाली शिरा निकलती है; परन्तु यह शिरा तीन
वर्ष बाद नष्ट हो जाती है अर्थात् जल नष्ट हो जाता है॥२५-२६॥
तस्यैव विभीतकस्य पश्चिमायां दिशि वल्मीको यदा भवेत् स्यात्, तदा तस्य विभीत-
कस्य उदगुत्तरस्यां दिशि हस्तै त्यक्ते अधश्चतुर्भिरर्धाधिकैः सार्धैश्चतुर्भिः पुरुषैः शिरा भवति।
अत्रापि चिह्नानि—प्रथमे पुरुषे खाते श्वेतः श्वेतवर्णो विश्वम्भरकः प्राणिविशेषो दृश्यते,
तदनन्तरं कुङ्कुमाभः कुङ्कुमकान्तिरश्मा पाषाणो दृश्यते। ततोऽनन्तरमपरस्यां पश्चिमायां
दिशि शिरा वहति। सा च शिरा वर्षत्रयेऽतीतेऽतिक्रान्ते नश्यति क्षयं याति।
अन्यदप्याह—
सकुशः सित ऐशान्यां वल्मीको यत्र कोविदारस्य।
मध्ये तयोर्नरैरर्धपञ्चमैस्तोयमक्षोभ्यम् ॥२७॥
प्रथमे पुरुषे भुजगः कमलोदरसन्निभो मही रक्ता।
कुरुविन्दः पाषाणश्चिह्नान्येतानि वाच्यानि ॥२८॥
जहाँ पर कोविदारक (छितिवन = सप्तपर्ण) वृक्ष के ईशान कोण में कुशायुक्त
श्वेत वल्मीक हो, वहाँ पर सप्तपर्ण वृक्ष और वल्मीक के मध्य में साढ़े पाँच पुरुष नीचे
अधिक जल होता है। यहाँ पर खोदने के समय एक पुरुष नीचे कमलपुष्प के मध्य के
समान रंग का सर्प, उसके नीचे लाल वर्ण की भूमि और उसके नीचे कुरुविन्द नामक
पत्थर निकलता है। ये सभी चिह्न यहाँ पर कहने चाहिये॥२७-२८॥
यत्र यस्मिन् स्थाने कोविदारस्य कोविदारवृक्षस्य ऐशान्यां पूर्वोत्तरस्यां दिशि सकुशः
दर्भयुक्तो वल्मीको भवति। स च सितः श्वेतस्तत्र तयोः कोविदारवल्मीकयोर्मध्येऽन्तरे
नरैः पुरुषैरर्धपञ्चमैः सार्धैश्चतुर्भिरधस्तोयं जलमक्षोभ्यं यत् क्षोभयितुं न शक्यते तद्वद् भवति।
अत्र चिह्नानि भवन्ति—प्रथमे पुरुषे खातेऽधो भुजगः सर्पः कमलोदरसन्निभः पद्म-
गर्भाभो दृश्यते। ततोऽनन्तरं मही भू रक्ता लोहितवर्णा। तदनन्तरं कुरुविन्दः पाषाणः।
एतानि चिह्नानि लक्षणानि अत्र वाच्यानि वक्तव्यानि॥२७-२८॥
अन्यदप्याह—
यदि भवति सप्तपर्णो वल्मीकवृतस्तदुत्तरे तोयम्।
वाच्यं पुरुषैः पञ्चभिरत्रापि भवन्ति चिह्नानि ॥२९॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA