बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

४८ बृहत्संहिता
पतितेन भवति वेधो लङ्कायामूर्ध्वगेन तु सुमेरौ ।
विनतेन चान्तराले फलकच्छेदार्धसूत्रसमे ।।
तत्रावलम्बको यः सोऽक्षज्या तस्य शङ्कुविवरं स्यात् ।
विषुवदवलम्बकोऽसौ याम्योत्तरदिक्प्रसिद्धिकरः ।।
स्वप्रत्ययेन सन्तो विज्ञायैवं वदन्ति भूमध्यम्।
सकलमहीमानं वा रसमिव लवणाम्भसाल्पेन ।। इति।
एवमादिग्रहणाज्ज्ञेयम्।
तथाक्षावलम्बाभितः। अक्षो ध्रुवोन्नतिः। एतावद्भिर्भागैः स्वदेशे हरिजादुच्छ्रितो ध्रुवो
दृश्यते। अथवेष्टदिने कीदृशोऽक्षः। तत्र गणितविधिना स्वदेशाक्षभागानुत्पाद्य तेषु क्रान्ति-
भागानुत्तरान् शोधयेत्। दक्षिणान् क्षिपेत्। एवमिष्टदिनाक्षो भवति। तथा चाऽऽचार्यः—
विषुवद्दिनसममध्यच्छायावर्गात्सवेदकृतरूपात् ।
मूलेन शतं विंशं विषुवच्छायाहतं छिन्द्यात्।।
लब्धं विषुवज्जीवा चापमतोऽक्षोऽथवैवमिष्टदिने।
मेषाद्यपक्रमयुतस्तुलादिषु विवर्जितः स्वाक्षः।।
अवलम्बकः। यावद्भिर्भागैः स्वदेशसममण्डलरेखातो ध्रुव उत्तरेण नमति सोऽव-
लम्बकः, इष्टदिनावलम्बको वा, तत्राभीष्टाक्षभागा नवतेः संशोध्याः शेषा अवलम्बकांशा
भवन्ति। तथा चाऽऽचार्यः—
विषुवज्ज्यायामार्धवर्गविश्लेषमूलमवलम्बकः।
तथा—
चरखण्डपक्षांशज्याघ्नमहोव्यासमुद्धरेत्खजिनैः ।
द्विःकृत्वा तद्वर्गात्क्रान्तिज्याकृतियुतान्मूलम्।।
तेन विभजेत् स्थितज्यां व्यासार्द्धगुणामवाप्तमक्षज्या।
नवतेरक्षोनायाः क्रमशोज्या लम्बको भवति।।
अहर्व्यासो द्युव्यासः स्वाहोरात्रविष्कम्भः। ग्रहस्येष्टक्रान्तित्रिज्याकृत्योरन्तरपदं द्विगुण-
मित्यर्थः। तथा चाऽऽचार्यः—
क्रान्तित्रिज्याकृत्योरन्तरपदं द्विगुणं दिनव्यासः।। इति।
चरदलकालः। राशीनां मेषादीनां चरखण्डकालः। स्वदेशनिरक्षदेशदिनरात्र्योरन्तर-
मित्यर्थः।
विंशतिरष्टिः सार्द्धपादोनाः सप्त चाजपूर्वाणाम्।
विषुवच्छायागुणिताः क्रमोत्क्रमाच्चरविनाड्योऽर्द्धैः।।
एवं चरदलज्ञानम्। एतैर्गणितविधिना स्फुटरवेरिष्टदिनचरदलसाधनं कार्यम्। राश्युदया
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA