बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

सांवत्सरसूत्राध्यायः ४७
एकैकांशो नवभिर्नवभागोनैश्च योजनैर्भवति ।
स च दक्षिणोत्तराणां प्रत्यक्षः खेऽप्ययं मध्यात् ॥
एवं च नवत्यंशैरष्टौ दृष्टानि योजनशतानि ।
तत्प्रामाण्याद्देशे मध्याह्ने द्रष्टुरुदयो यः ॥
उज्जयिनी लङ्कायाः सन्निहिता योत्तरेण समसूत्रे ।
तन्मध्याह्नो युगपद्विषमो दिवसो विषुवतोऽन्यः ॥
योजनशतानि भूमेः परिमाणं षोडश द्विगुणितानि ।
एतापयति मेरुमध्याद्विषुवस्थोऽर्कः क्षितिं चैवम् ॥
षडशीतिं पञ्चशतीं त्रिभागहीनं च योजनं भित्वा ।
क्षितिमध्यमुदगवन्त्या लङ्काया योजनाष्टशतीम् ॥
प्रतिविषयमुदक्तुङ्गो हरिजाद्यावद्ध्रुवः खमध्यात् ।
दिनकृदपि नमति विषुवति दक्षिणतस्तावदेवांशैः ॥
त्रिशतीं त्रिसप्ततियुतां गत्वोद्ग्योजनत्रिभागं च ।
उज्जयिनीतो विघटति पर्याप्तोऽयं भगणगोलः ॥
षष्टिर्नाड्यस्तस्मिन् सकृदुदितो दृश्यते दिवसनाथः ।
परतः परतो बहुतरमाषण्मासादिति सुमेरौ ॥
योजनपञ्चनवांशान् व्यधिकां च चतुःशतीमुदगवन्त्याम् ।
गत्वा न धनुर्मकरौ कदाचिदपि दर्शनं व्रजतः ॥
तस्मादेव स्थानाद्द्व्यशीतियुक्तां चतुःशतीं गत्वा ।
दृष्टिपथं नो यान्त्यलिमृघटचापधराः कदाचित् ॥
षडशीतिं पञ्चशतीं त्र्यंशोनं योजनं च तत एव ।
गत्वाऽन्त्यं चक्रार्द्धं नोदेत्याधं न यात्यस्तम् ॥
लङ्कास्था भूलग्ना नभसो मध्यस्थितां च मेरुगताः ।
ध्रुवतारामीक्षन्ते तदन्तरालेऽन्तरोपगताः ॥
सकृदुदितः षण्मासान् दृश्योऽर्को मेरुपृष्ठसंस्थानाम् ।
मेषादिषु षट्सु चरन् परतो दृश्यः स दैत्यानाम् ॥
मेषस्तेषां नित्यं लग्नं त्र्यंशश्च भूमिपुत्रस्य ।
त्रिंशद्भागनवांशद्वादशभागाश्च तस्यैव ॥
विषुवल्लेखाधस्ताल्लङ्का तस्यां समो भगणगोलः ।
त्रिंशन्नाड्यो दिवसस्त्रिंशत्तस्यां सदा च निशा ॥
सलिलेन समं कृत्वा तुङ्गं फलकं यथादिशं दृष्ट्या ।
दक्षिणकोट्यां शङ्कुं फलकप्रमितं व्यवस्थाप्य ॥
ऋजुशङ्कुबुध्नविन्यस्तलोचनो नामयेत्तथा शङ्कुम् ।
भवति यथा शङ्क्वग्रं ध्रुवतारादृष्टिमध्यस्थम् ॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmmu. Digitized by S3 Foundation USA