बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

राशीनां मेषादीनां निरक्षदेशे स्वदेशेष्वेवोदयप्रमाणचषकाः। तथा चाऽऽचार्यः—
वसुमुनिपक्षा व्येकं शतत्रयं छिद्रिकाग्नयश्चाङ्गाः।
परतस्त एव वामाः षडुत्क्रमाते तुलाद्यर्द्धे।।
चरदलकालक्षीणास्त्रयस्त्रयः संयुताः प्रतीपैस्तैः।
उदयर्क्षतुल्यकालेन यान्ति तत्सप्तमाश्र्वास्तम्।।
छाया। स्वदेशे विषुवति द्वादशाङ्गुलस्य शङ्कोरिष्टकाले वा। सलिलकृतसमायामवनौ
विषुवद्दिवसमध्याह्ने द्वादशाङ्गुलस्य शङ्कोश्छाया विषुवती भवति इष्टदिने गणितविधिना
सिद्ध्यति। तथा चाऽऽचार्यः—
अपमोनयुताक्षज्यां त्रिज्यात्तत्कृतिविशेषमूलेन।
छिन्द्याद्द्वादशगुणितां लब्धा माध्याह्निकी छाया।।
इष्टच्छायानयनम्—
तत्कालचरविनाडीद्विदशांशं द्विछमजतुलाद्येषु।
षड्घ्नीभ्यो नाडीभ्यो जह्यात् योजयेच्चापि।।
तज्ज्या स्थितज्यया संयुता विसंयोजितातुलाद्येषु।
अविशोधनेन जीवा षड्घ्नीनामेव कर्तव्या।।
एवं कृत्वा हन्याद्द्युव्यासेनावलम्बघ्नेन।
छिन्द्यात् खखाष्टवस्वश्विभिः फलं शङ्कुलिप्ताख्यम्।।
तत्कृतिविनाकृतानां खखवेदसमुद्रशीतरश्मीनाम्।
पदमर्कघ्नं शङ्कवङ्गुलाख्यलिप्तोद्धृतं छाया।।
नाडीकरणम्। इष्टकाले शङ्कुच्छायां दृष्ट्वा कालानयनं छायातो जानाति कालाच्च
छायानयनम्। तथा चाऽऽचार्यः—
षड्घ्नेऽथ स्वद्युमिते छिन्ने सद्द्वादशैर्विमध्याह्नैः।
छायाङ्गुलैर्गतास्ता नाड्यः प्राक् पृष्ठतः शेषाः।।
छायाऽऽर्की नाडीभिर्दिनमानं षड्घ्नमुद्धरेत्तत्र।
लब्धं द्वादशहीनं मध्याह्नच्छायया सहितम्।।
सा विज्ञेया छायेति च। तत्क्षेत्रं कालाज्जानाति क्षेत्राच्च कालम्। यथैतावतीनां
दिनगतघटिकानां रात्रिगतानां वा किं लग्नं तस्य लग्नस्य कियत्यो राशिभागलिप्ता इति।
एतत्कालात् क्षेत्रम्। तथा चास्मदीयवचनम्—
तात्कालिकार्कराशेर्भोगकलास्तत्प्रमाणसङ्गुणिताः ।
खखवसुशशिभिर्लब्धं विशोधयेत् प्रश्नचषकेभ्यः।।
संयोज्यं भुक्तमिते तत्परतः शोधयेत् स्वराश्युदयान्।
यावन्तः संशुद्धास्तावन्तो राशयः क्षेप्याः।।
बृ० भ० प्र०-७ JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA