बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 614, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें५७२ बृहत्संहिता
दुम्बरादयस्तन्निर्मितं तन्मयम्। तथाभूतं तेषां प्राक्तनानां चर्मणामुपर्य्युपरि स्थितानामुपरि
विन्यस्यं स्थाप्यम्।
त्रिविधस्तस्योच्छ्राय इति । तस्य भद्रासनस्य त्रिविधस्त्रिप्रकार उच्छ्राय औच्च्यम्।
हस्तः शयो माण्डलिकानां राज्ञां शुभदः शर्मदः। पादाधिको हस्तः, त्रिंशदङ्गुलानीत्यर्थः।
अनन्तरजितां विजिगीषूणां राज्ञां शुभदः। अर्धयुक्तो हस्तः। सार्धशयः समस्तराज्यार्थिनां
राजाधिराजैषिणां राज्ञां शुभदः॥४६-४७॥
ततः किं कुर्यादित्याह—
अन्तर्धाय हिरण्यं तत्रोपविशेन्नरेश्वरः सुमनाः।
सचिवाप्तपुरोहितदैवपौरकल्याणनामवृतः ॥४८॥
उस भद्रासन के मध्य में सुवर्ण देकर मन्त्री, विश्वस्त बन्धु, पुरोहित, दैवज्ञ और
शुभ ( जयराज, सिंहराज, बन्धुराज, व्याघ्रराज आदि ) नामों से युत पुरवासियों के
साथ प्रसन्न चित्त होकर राजा बैठे॥४८॥
तत्र तस्मिन् भद्रासने हिरण्यं सुवर्णमन्तर्धायाभ्यन्तरे क्षिप्त्वा नरेश्वरो राजा सुमनाः
शोभनचित्तः। उपविशेदध्यारोहेत्। सचिवैर्मन्त्रिभिः। आप्तैर्जनैर्विश्वस्तैर्बन्धुभिः। पुरोहिते-
नाचार्येण। दैवशब्देन दैवज्ञः। सांवत्सरिक उच्यते। एतैर्वृतः समायुक्तः। तथा अन्यैश्च
पौरैर्जनैः कल्याणनामभिर्वृतः परिवृतः। कल्याणनामानः शुभनामानः। यथा—जयराजः,
सिंहराजः, बन्धुराजः, व्याघ्रराजः इत्येवमादि॥४८॥
किम्भूतो राजेत्याह—
वन्दिजनपौरविप्रैः प्रघुष्टपुण्याहवेदनिर्घोषैः ।
समृद्धशङ्खतूर्यैर्मङ्गलशब्दैर्हतानिष्टः ॥४९॥
बन्दिजन, पुरवासी तथा ब्राह्मणों के द्वारा उद्घोषित पुण्याह शब्द, वेदध्वनि, मृदङ्ग,
शङ्ख और तुरही के मङ्गल शब्दों से नष्ट हो गया है अनिष्ट जिसका, ऐसा राजा उस
आसन पर बैठे॥४९॥
वन्दिनश्चाटुकारिणस्तैर्वन्दिजनैः। तथा पौरैश्च नागरैः। विप्रैर्ब्राह्मणैः। एतैः कीदृशैः?
प्रघुष्टपुण्याहवेदनिर्घोषैः। प्रकर्षेण घुष्ट उद्घोषितः पुण्याहशब्दो वेदशब्दश्च यैः। एतैः।
तथा समृद्धशङ्खतूर्यैर्मङ्गलशब्दैः, सह मृदङ्गशब्दैः, शङ्खशब्दैः, तूर्यशब्दैर्ये मङ्गलशब्दा
वर्तन्ते तैर्हतो विनाशितोऽनिष्टोऽशुभः शब्दो यस्य स तथोक्तः॥४९॥
ततः किं कुर्यादित्याह—
अहतक्षौमनिवसनं पुरोहितः कम्बलेन सञ्छाद्य।
कृतबलिपूजं कलशैरभिषिञ्चेत् सर्पिषा पूर्णैः ॥५०॥
नवीन रेशमी वस्त्र पहने हुये और कर लिया है बलि और पूजा जिसने, ऐसे राजा
को कम्बल से आच्छादित करके पुरोहित घृतपूर्ण कलश से अभिषेक करे॥५०॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA