बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 615, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंपुष्यस्नानाध्यायः ५७३
ततः पुरोहितो राजानमभिषिञ्चेत्। कीदृशं राजानम्? अहतक्षौमनिवसनम्, अहतं
नवं क्षौमं क्षुभाकृतं निसवनं यस्य। तथा कृतबलिपूजम्, कृतो बलिरुपहारः। पूजा अर्चा
च येन तम्। कथमभिषिञ्चेत्? कम्बलेनौर्णिकेन सञ्छाद्य छादयित्वा। कैरभिषिञ्चेत्?
कलशैः सर्पिषा पूर्णैः, घृतपरिपूर्णैः कुम्भैरित्यर्थः।।५०।।
तथा कलशप्रमाणमाह—
अष्टावष्टाविंशतिरष्टशतं वापि कलशपरिमाणम्।
अधिकेऽधिके गुणोत्तरमयं च मन्त्रोऽत्र मुनिगीतः ॥५१॥
आठ, अट्ठाईस, एक सौ आठ या आठ सौ कलश का प्रमाण है। अधिक-अधिक
प्रमाण के कलश अधिक-अधिक गुण देते हैं। इस घृत के अभिषेक में मुनि ( वृद्धगर्ग )
के द्वारा प्रतिपादित आगे मन्त्र हैं॥५१॥
अष्टौ कलशाः, अष्टाविंशतिर्वा, अष्टशतमष्टाधिकं शतं वा। एतत्कलशानां परिमाणम्।
अधिकेऽधिके कलशपरिमाणे गुणोत्तरं गुणाधिक्यम्। अत्र घृताभिषेके मन्त्रोऽयं मुनिगीतो
मुनिना वृद्धगर्गेण उक्तः॥५१॥
तमेवाह—
आज्यं तेजः समुद्दिष्टमाज्यं पापहरं परम्।
आज्यं सुराणामाहार आज्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥५२॥
भौमान्तरिक्षं दिव्यं वा यत्ते कल्मषमागतम्।
सर्वं तदाज्यसंस्पर्शात् प्रणाशमुपगच्छतु ॥५३॥
घृत तेज है, घृत प्रकृष्ट पाप का नाश करने वाला है। घृत देवताओं का आहार है।
घृत में लोक ( भूः आदि ) स्थापित हैं, भौम ( चराचरोद्भव ), आन्तरिक्ष ( उल्का,
निर्घात, पवन, परिवेष, गन्धर्वपुर, इन्द्रचाप आदि से उत्पन्न ), दिव्य ( ग्रहनक्षत्रोद्भव )
जो पाप तुम्हारे ऊपर आये हों, वे सब घी के स्पर्श से नाश को प्राप्त हों॥५२-५३॥
आज्यं घृतं तदेव तेजः समुद्दिष्टं कथितम्। तथा आज्यं परं प्रकृष्टं पापहरं कल्मष-
नाशनम्। आज्यं सुराणां देवानामाहारो भोजनम्। आज्ये लोका भूर्लोकादयः प्रतिष्ठिताः
स्थापिताः।
ते तव कल्मषं यत्पापं दिव्यं ग्रहनक्षत्रविकारजम्। आन्तरिक्षमुल्कानिर्घातपवन-
परिवेषगन्धर्वपुरपुरन्दरचापादिजातम्। भौमं वा चरस्थिरोद्भवम्। आगतं प्राप्तम्। तत्सर्व-
माज्यसंस्पर्शात् घृतसंस्पर्शमात्रादेव प्रणाशं क्षयमुपगच्छतु प्रयातु॥५२-५३॥
ततः किं कुर्यादित्याह—
कम्बलमपनीय ततः पुष्यस्नानाम्बुभिः सफलपुष्पैः ।
अभिषिञ्चेन्मनुजेन्द्रं पुरोहितोऽनेन मन्त्रेण ॥५४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA