सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 613, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 613

पुष्यस्नानाध्यायः ५७१
ततः किं कुर्यादित्याह—
आदावनडुहश्चर्म जरया संहतायुषः ।
प्रशस्तलक्षणभृतः प्राचीनग्रीवमास्तरेत् ॥४३॥
ततो वृषस्य योधस्य चर्म रोहितमक्षतम् ।
सिंहस्याथ तृतीयं स्याद् व्याघ्रस्य च ततः परम् ॥४४॥
चत्वार्येतानि चर्माणि तस्यां वेद्यामुपास्तरेत् ।
शुभे मुहूर्ते सम्प्राप्ते पुष्ययुक्ते निशाकरे ॥४५॥
पहले वृद्ध होकर मरे हुये, प्रशस्त लक्षणों ( ६१ वें अध्याय में कथित लक्षणों )
से युत बैल का चर्म लेकर पूर्वाभिमुख करके बिछावे । इसके बाद लोहित वर्ण वाले
योद्धा बैल का छिद्ररहित चर्म बिछावे, बाद में तृतीय सिंह का चर्म और इसके बाद
चतुर्थ व्याघ्र का चर्म बिछावे । पुष्य नक्षत्रगत चन्द्र के समय शुभ मुहूर्त में वेदी के ऊपर
इन चारो चमड़ों को बिछावे ॥४३-४५॥
आदौ प्रथममनडुहो बलीवर्दस्य चर्म। कीदृशस्य? जरया वार्द्धकेन संहतायुषो
मृतस्य। पुनः कीदृशस्य? प्रशस्तलक्षणभृतः, प्रशस्तानि गोलक्षणोक्तानि लक्षणानि
विभर्ति धारयति तस्य। ततश्च प्राचीनग्रीवं पूर्वाभिमुखकण्ठमास्तरेत् प्रसारयेत्।
ततोऽनन्तरं योधस्य वृषस्य रोहितं लोहितवर्णं चर्म। अक्षतमच्छिद्रमास्तरेत्। द्वितीयम्।
अनन्तरं सिंहस्य चर्म तृतीयं चाऽऽस्तरेत्। ततः परं चतुर्थं व्याघ्रस्य चर्माऽऽस्तरेत्।
एतानि चत्वारि चर्माणि तस्यां प्रागुक्तायां वेद्यामुपास्तरेत्। कस्मिन् काले? निशाकरे
चन्द्रे पुष्ययुक्ते पुष्यस्य योगतारकसमीपस्थे, शुभे च मुहूर्ते सम्प्राप्ते ॥४३-४५॥
ततः किं कुर्यादित्याह—
भद्रासनमेकतमेन कारितं कनकरजतताम्राणाम् ।
क्षीरतरुनिर्मितं वा विन्यस्यं चर्मणामुपरि ॥४६॥
त्रिविधस्तस्योच्छ्रायो हस्तः पादाधिकोऽर्धयुक्तश्च ।
माण्डलिकानन्तरजित्समस्तराज्यार्थिनां शुभदः ॥४७॥
चमड़े के ऊपर सोना, चाँदी, ताँबा या दुधैले वृक्ष का बना हुआ सुन्दर आसन
बिछावे। इस भद्रासन की ऊँचाई तीन प्रकार ( एक हाथ पादाधिक हस्त = तीस अंगुल
और डेढ हाथ ) की होनी चाहिये। प्रथम माण्डलिक राजा का शुभ करने वाला, द्वितीय
विजयेच्छु राजा का हित करने वाला और तृतीय चक्रवर्ती राजा बनने की इच्छा रखने
वाले राजा का शुभकारी होता है ॥४६-४७॥
कनकं सुवर्णम्। रजतं रूप्यम्। ताम्रं प्रसिद्धम्। एषां कनकरजतताम्राणामेकत-
मेनान्यतमेन भद्रासनं भद्रपीठं कारितं निर्मितम्। अथवा क्षीरतरवः क्षीरवृक्षा अर्कपिप्पलौ-
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA